Nguyên tác



tải về 2.38 Mb.
trang91/130
Chuyển đổi dữ liệu24.11.2019
Kích2.38 Mb.
#100493
1   ...   87   88   89   90   91   92   93   94   ...   130

THÂN CẬN NGƯỜI HIỀN THIỆN, XA LÁNH KẺ XẤU ÁC



Giảng rộng

Đế Quân dạy rằng: “Gặp người hiền thiện phải thân cận, gần gũi, thể giúp ta tăng thêm đức tốt của tâm, hạnh lành của thân. Gặp người xấu ác phải xa lánh ngay, chỉ trong chớp mắt thể mang

đến cho ta tai họa khôn lường.” Người hiền thiện với kẻ xấu ác, hai đường tốt xấu phân chia ràng; bàn về khí vị thì khác nào như cỏ huân thơm ngát với cỏ du hôi hám; bàn về phẩm loại thì giống như chim phụng cao quý với chim đáng ghét. Cho nên mới nói rằng: “Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng.” Đó lẽ rất tự nhiên.

Thân cận, gần gũi người hiền thiện thì đức hạnh cao quý trong sáng của họ sẽ tác dụng hun đúc, vun bồi cho bản thân ta. Xa lánh, tránh kẻ xấu ác thì những tai ương do kẻ ấy gây ra sẽ không dựa vào đâu để sự dây dưa liên hệ gây họa cho ta. Từ hàng thiên tử cho đến dân thường, từ xưa nay ai cũng xem việc gần người hiền, xa kẻ ác quan trọng thiết yếu bậc nhất. Ấy qua suy xét luôn thấy rằng những tác động, ảnh hưởng của hoàn cảnh chung quanh thường âm thầm làm thay đổi tính nết, tình cảm con người.

Người hiền thiện không phải lúc nào cũng làm việc thiện, nhưng trong mọi lúc suy nghĩ, nói năng, hành động, nếu nhận ra điều xấu ác thì lập tức xa lìa. Người xấu ác không phải lúc nào cũng làm việc ác, nhưng trong mọi lúc nói suy nghĩ, nói năng, hành động, nếu nhận ra điều thiện liền tự nhiên tránh đi.

Lấy dụ như tôi muốn làm một việc thiện, giúp một người nghèo, cứu một sinh mạng, người hiền thiện nếu thấy biết như vậy ắt tìm mọi cách tán thành, hỗ trợ, cho rằng việc làm ấy chắc chắn sẽ phước lành, nhưng người xấu ác thấy vậy lại sẽ tìm đủ cách ngăn trở, vì cho đó là chuyện viển vông vô ích.



Người khuyên răn đã tận tâm hết lời răn nhắc, lẽ nào người được nghe lại không hết sức nỗ lực làm theo? Theo chỗ tôi biết, rất nhiều người nhờ hoàn cảnh chung quanh tốt đẹp được thay đổi tốt hơn. mẹ của Mạnh tử dạy con dời nhà đến ba lần, sợ con học quen theo chuyện xấu ác. Bậc thánh hiền còn như thế, huống chi những kẻ tầm thường?

cũng không chỉ riêng trong loài người, cho đến muôn loài

cũng đều như vậy. Thuở xưa, nước Hoa Thị một con voi trắng, sức mạnh thể tiêu diệt kẻ thù địch. Khi người trong nước phạm tội chết, vua liền ra lệnh bỏ vào chuồng cho voi đạp chết. Về sau, chuồng voi bị cháy nên người ta chuyển về nơi mới, gần một ngôi chùa. Voi được nghe v tỳ-kheo trong chùa tụng kinh Pháp cú, đến câu “Làm thiện được sinh cõi trời, làm ác phải xuống địa ngục” thì lộ vẻ kinh sợ, dường như chỗ nhận hiểu. Từ đó khi người ta mang tội nhân đến thì voi không đạp chết nữa, chỉ đưa vòi ngửi, thè lưỡi liếm thôi. Vua biết chuyện y, liền đưa voi đến gần lò mổ. Voi thường ngày nhìn thấy cảnh giết hại, tâm xấu ác lại hừng hực bốc lên như xưa.

Cho nên, ảnh hưởng của những điều thấy nghe chẳng phải quan trọng lắm sao? Gặp được người hiền thiện, chẳng những tự thân mình nên thân cận gần gũi, còn phải khuyên dạy con em mình cũng nên thân cận gần gũi. Lại không chỉ khuyên dạy con em mình thân cận gần gũi, đối với tất cả những người thân thiết hoặc quen biết, mỗi khi dịp trò chuyện đều nên khuyên họ thân cận gần gũi người hiền thiện ấy. Ngược lại, nếu thấy kẻ xấu ác, chẳng những tự mình phải tránh né, xa lánh, còn phải khuyên con em mình xa lánh. Lại không chỉ khuyên dạy con em mình xa lánh, đối với tất cả những người thân thiết hoặc quen biết, nếu dịp nói ra một lời trung thực thì đều nên khuyên họ phải tránh xa kẻ ấy.

sao vậy? hai đường thiện ác không theo cùng hướng, không thể cùng đi. Nếu không được thân cận gần gũi người quân tử, ắt sẽ phải gần gũi kẻ tiểu nhân. Người hiền thiện rất dễ bị lôi cuốn vào đường xấu ác, nhưng người xấu ác lại rất khó chuyển hóa đi theo đường thiện.



Tôi thường thấy những người dân quê xóm nhỏ suốt ngày tụ tập, nói năng bừa bãi; kẻ thì rượu chè say sưa hung hãn, dẫn đến chỗ tan nhà nát cửa, thân mạng cũng không còn; kẻ thì ưa dùng sức mạnh, gây gổ đấu đá, lại cũng dẫn đến tan nhà mất

mạng; lại kẻ đắm chìm trong cờ bạc, say gái làng chơi, lại cũng tan nhà nát cửa, thân mạng không còn. Xét kỹ những việc tự rước tai ương, gây bao họa hại như thế, nguyên nhân ban đầu cũng chỉ khởi sinh bất quá từ vài ba tên đồng lòng hợp ý, trong một lúc cao hứng làm ra những việc xấu ác, rồi những người khác dần dần bắt chước làm theo, hoàn toàn không ngờ được tai họa về sau lại thể nặng nề ghê gớm đến như thế. Ví như thể đem tấm lòng nhiệt thành thân cận gần gũi những kẻ loại ấy đổi thành thân cận gần gũi người hiền thiện; có thể sử dụng những tiền bạc tổn phí để kết giao với đám đầu trâu mặt ngựa ấy để kết giao với những bậc quân tử đức hạnh cao thượng, thì hẳn đã thể tu tập được thiện nghiệp, vun bồi thêm đức hạnh, chuyển họa thành phúc, sự lợi lạc dài lâu cũng không chỉ dừng lại ở đó.

đâu nên nỗi rơi vào những tình trạng không lối thoát như trên? Ấy bởi cha mẹ, vợ con đều những người thân thích thương yêu nhất của họ, nhưng đã không thận trọng trong việc giữ gìn bảo vệ, để cho họ gần gũi tiếp xúc với đám loại hư hỏng, thật đau xót đáng thương thay! Để việc đã xảy ra rồi mới hối tiếc, sao bằng hết sức thận trọng xa lánh ngay từ đầu?


Trưng dẫn sự tích
MƯỜI LẦN MANG LỄ CẦU HỌC1

Đời Bắc Tống người tên Thân, tự Thời Trung, tuổi còn trẻ đã đỗ tiến sĩ. Trong khoảng niên hiệu Sùng Ninh đời Tống Huy Tông,2 quan Thượng thư Tả thừa Phạm Trí cấm hẳn việc truyền bá học thuật Nguyên Hữu.3 Những người




  1. Xem trong Bản truyện (本傳). (Chú giải của soạn giả)

  2. Tức từ năm 1102 đến năm 1106.

  3. Theo Tống sử, phần Huy Tông - Bản kỷ, thì Nguyên Hữu niên hiệu đời Tống Triết Tông, học thuyết của

Tam (Tô Tuân, Thức Triệt) Nhị Trình (Trình Hạo Trình Di) được phái Cựu đảng lúc bấy giờ phát triển mạnh, nên người đời gọihọc thuật Nguyên Hữu. Do có sự công kích lẫn nhau giữa Cựu đảng Tân đảng, nên sang đời Tống Huy Tông, Tân đảng nắm được ưu thế liền cấm chỉ việc lưu hành

thuộc Tân đảng của Phạm Trí được bổ nhiệm làm quan học sứ các nơi, luôn tra xét gắt gao chuyện này. Những nhà Nho uyên bác theo học với họ Trình1 đều sợ giải tán cả.



Bấy giờ, Thân được bộ Lại bổ nhiệm về làm quan Pháp tào2 Tây kinh,3 lập tức đến xin theo học, nhưng Trình tiên sinh sợ làm liên lụy đến Thân nên dứt khoát từ chối. Thân kiên trì mười lần mang lễ vật đến, lễ lạy ngày càng cung kính hơn, lại nói: “Nếu Thân này được nghe đạo thì chết cũng không hối tiếc, huống hồ chưa hẳn đã phải chết.”

Từ đó kiên trì lui tới tham học với Trình tiên sinh đến ba năm, bất kể khi nào vừa rảnh được việc công, gặp mưa gió cũng không ngần ngại, đều tìm đến chỗ Tiên sinh để học. Bạn đồng liêu nhiều lời chê bai công kích, Thân đều gác ngoài tai không quan tâm đến. Nhờ đó học hỏi được Trình tiên sinh rất nhiều.

Lời bàn

Thời bấy giờ nhiều học thuyết khác nhau, tranh luận không thôi khiến người ta thường sinh tâm nghi hoặc. Bạn đồng liêu đều lo sợ ông gây họa liên lụy đến họ, Thân liền ý muốn bỏ quan chức để theo học với Trình tiên sinh. Người biết chuyện đều thán phục ngợi khen ông người chí khí mạnh mẽ trong việc cầu học, tương lai chắc chắn đức hạnh cũng như sự nghiệp đều sẽ nhờ đó mà phát triển.




học thuật Nguyên Hữu.

  1. Trình Hạo sinh năm 1032, mất năm 1085. Trình Di sinh năm 1033 mất năm 1107. thế, tuy nguyên tác

không nói nhưng thể biết trong khoảng niên hiệu Sùng Ninh (1102 - 1106) thì chỉ Trình Di còn sống, còn Trình Hạo đã qua đời trước đó.

  1. Pháp tào là một chức quan phụ trách mọi việc liên quan đến pháp luật, tức là quan tư pháp.

  2. Tức Lạc Dương. Hai anh em Trình Hạo và Trình Di vốn là người Lạc Dương.


GẶP VIỆC ÁC KHÔNG THÈM SO ĐO1

Huyện Thái Thương, tỉnh Giang Tô, quan Hàn lâm Học Vương Hiến Doãn, tên húy Cát Vũ. Vào mùa thu năm Nhâm thuộc niên hiệu Khang Hy,2 Hiến Doãn vừa thi đỗ Cử nhân, vượt đường xa trở về nhà, đi trong đêm gần đến cổng làng thì bỗng gặp một say rượu giữ lại, quát hỏi: “Mày thằng nào?” Lại cầm dao muốn chém xuống. Hiến Doãn nghiêm mặt nói: “Ta họ Vương, vừa thi đỗ Cử nhân khoa này.” say rượu liền nói: “Ta chính đang muốn giết tên họ Vương vừa đỗ Cử nhân.” Nói rồi lập tức ra sức tấn công, may nhờ khi ấy nhiều người trong làng kịp đến ngăn cản.

Hiến Doãn về nhà cũng không kể lại chuyện này với ai cả. Sáng hôm sau, say tỉnh rượu, nghe người khác kể lại chuyện đêm qua thì kinh hồn hoảng vía, tin chắc việc này thế nào cũng đến tai quan phủ, sẽ bị trừng phạt nặng nề theo pháp luật. ta liền nhờ một số người làng cùng đưa đến trước cửa nhà Hiến Doãn xin nhận tội. Tiên sinh đóng cửa không tiếp, nói rằng đêm qua mình cũng không bị thương tổn gì. kia chẳng biết nói sao, hoang mang thất vọng ra về.

Lời bàn

Người đức hạnh ắt thể khoan dung tha thứ, sự tu tập hàm dưỡng đã đạt đến mức tinh thuần tốt đẹp. Người phúc lớn mới thể nhẫn nhịn, tấm lòng rộng mở bao dung. Thử hình dung Vương Hiến Doãn khi ấy một người tuổi trẻ vừa đắc chí, bỗng gặp phải một tên bạo ngược tấn công vào lúc đêm tối trên đường về nhà, thế chẳng những không thèm tính toán so đo với hắn, cho đến cũng không cần kể lại việc này với người trong gia đình, như thế thì đâu chỉ thấy kẻ xấu ác liền tránh xa, thậm chí trong lòng không khởi lên cái ý





  1. Chuyện này do Lâu Đông Đường Tốn Hoa đích thân kể lại. (Chú giải của soạn giả)

  2. Tức là năm 1672.

niệm tránh xa đó nữa.


CHẾT BẠN ÁC1

Trấn Phủ Côn Sơn người tên Kế, tự thị mình giỏi nghệ, lắm công phu, liền kết nghĩa huynh đệ với mấy tên

nữa, cùng tụ tập suốt ngày nhậu nhẹt gây sự. Gần đó một nhà buôn rất giàu, hai đứa con cũng sai lầm gia nhập vào bọn Mã Kế.



Một hôm, Kế thấy người khách buôn tên Chung Thông đến trấn này thu tiền, nhiều đến mấy trăm lượng bạc, ý muốn cướp lấy, liền rủ hết bọn đồng đảng cùng đi, trong số đó thì hai đứa con nhà buôn kia cũng đi theo nhưng không biết chuyện gì cả. Bọn chúng đợi thuyền vừa qua Liên Hoa liền đuổi theo, giữ thuyền lại rồi cướp sạch hết tiền của.

Khi người khách buôn Chung Thông vừa lên được trên bờ liền to tiếng hoán, gọi mọi người bắt cướp. Dân làng sống gần bờ sông nghe tiếng gọi cùng kéo đến, bốn phía cùng vây đuổi, lại vừa lúc gặp thuyền tuần tra bắt cướp trên sông vừa đi ngang, cùng hợp sức đuổi bắt không sót tên nào cả.

Bọn Kế sau đó đều lần lượt chết trong lao ngục, còn lại mấy tên Trần Quý, Cố Tổ, Chu Nhị thì bị mang ra chém bêu đầu răn chúng vào tháng 7 niên hiệu Khang Hy thứ 11.2 Hai đứa con của nhà buôn kia rơi vào cảnh tình ngay gian, không biện bạch gì được, cuối cùng bị xử tội tử hình.



Lời bàn

Lại một người được người khác tặng cho chiếc áo, không ngờ đó đồ ăn trộm. Sau bị người mất áo bắt đưa lên quan, cuối cùng phải chết trong ngục. Cho nên, nhìn thấy những kẻ xấu ác phải biết kinh sợ mà tránh xa đi.





  1. Chuyện này người ở Côn Sơn quê tôi đều biết. (Chú giải của soạn giả)

  2. Tức là năm 1672.




tải về 2.38 Mb.

Chia sẻ với bạn bè của bạn:
1   ...   87   88   89   90   91   92   93   94   ...   130




Cơ sở dữ liệu được bảo vệ bởi bản quyền ©tieuluan.info 2022
được sử dụng cho việc quản lý

    Quê hương