Nguyên tác



tải về 32.39 Mb.
trang125/130
Chuyển đổi dữ liệu24.11.2019
Kích32.39 Mb.
1   ...   122   123   124   125   126   127   128   129   130

***


Thiện hạnh rất nhiều, không thể kể hết ra được, nhưng từ nơi mười điều vừa nói trên đây suy xét rộng ra, thì muôn ngàn công đức đều thể đầy đủ cả.

GIỮ ĐỨC KHIÊM HẠ


Kinh Dịch nói: “Đạo của trời thường bớt những chỗ thừa đắp chỗ khuyết thiếu; đạo của đất thường làm thay đổi chỗ tràn đầy giữ nguyên chỗ khuyết thiếu; quỷ thần thường gây hại nơi

1 Hai câu thơ này của đại thi hào Đông Pha, nguyên văn chữ Hán là: 愛鼠常留飯,憐蛾不點燈 - (Ái thử

thường lưu phạn, lân nga bất điểm đăng.) Đại ý nói rằng, thương loài chuột bị đói nên khi ăn để lại ít cơm thừa rơi rớt không dọn sạch; không muốn loài thiêu thân phải chết lao vào ngọn lửa nên không đốt đèn.

sung mãn ban phúc nơi khiêm hạ; lòng người thường ghét kẻ cao ngạo yêu thích kẻ khiêm hạ.”

[Trời đất, quỷ thần với con người đều chuộng đức khiêm hạ,] thế nên [trong kinh Dịch] chỉ riêng một quẻ Khiêm cả 6 hào đều tốt lành.

Kinh Thư nói: “Sung mãn thường chuốc lấy tổn hại, khiêm hạ được nhận lãnh ích lợi.”



Tôi đã nhiều lần cùng những người khác đi thi, mỗi khi gặp kẻ học trò nghèo sắp đỗ đạt đều thấy có dáng vẻ khiêm hạ lộ rõ ra bên ngoài.

Vào năm Tân Mùi,1 trong số cử nhân về kinh đô dự thi thì nhóm đồng hương Gia Thiện chúng tôi có 10 người. Đinh Kính Vũ người nhỏ tuổi nhất, tính tình hết sức khiêm hạ. Tôi nói với Phí Cẩm Pha: “Anh này năm nay ắt sẽ thi đỗ.”

Họ Phí hỏi lại: “Làm sao biết được?”

Tôi đáp: “Chỉ người khiêm hạ mới được nhận lãnh phước báo. Anh xem trong số chúng ta ai thật thà chất phác, nhường nhịn không tranh giành như Kính chăng? ai giữ lòng cung kính vâng chiều, hết lòng khiêm hạ như Kính chăng? Có ai bị người hiếp không cần đáp trả, bị người chê bai không cần biện giải như Kính chăng? Người được như thế ắt trời đất quỷ thần thường trợ giúp, sao thể không vươn lên được?”

Đến khi yết bảng, quả nhiên Kính Vũ trúng tuyển.

Vào năm Đinh Sửu2 tôi về kinh đô, cùng ngụ một chỗ với Phùng Khai Chi, nhận thấy ông này tính tình khiêm hạ, dung mạo nghiêm trang, phần lớn do đã rèn luyện quen từ thuở nhỏ. Khi ấy Tễ Nham người bạn tốt, tính tình thẳng thắn, thường nhiều lần công khai phê phán chỉ trích những điều sai lầm của Khai Chi, chỉ thấy anh ta bình tĩnh lắng nghe




  1. Tức năm 1571. Khoa thi này Viên Liễu Phàm không đỗ.

  2. Tức năm 1577.

nhận chịu, chưa từng một lời phản đối. Khi ấy tôi nói với Khai Chi rằng: “Phước báo đều căn nguyên, tai họa cũng có nguồn gốc từ trước. Tâm mình thực sự khiêm hạ ắt trời sẽ giúp. Năm nay nhất định anh sẽ thi đỗ.” Quả nhiên đúng như vậy.



Ông Triệu Dụ Phong, tên Quang Viễn, người huyện Quan thuộc tỉnh Sơn Đông, tuổi còn trẻ đã thi đỗ cử nhân kỳ thi Hương, nhưng rất lâu sau [thi Hội nhiều lần] chẳng đỗ. Cha ông được bổ làm quan Chủ Bạ1 huyện Gia Thiện, ông theo cha đi nhậm chức. ngưỡng mộ [văn tài] của Tiền Minh Ngô nên ông mang bài văn của mình đến cho họ Tiền xem. Tiền Minh Ngô xem qua rồi liền sổ toẹt hết cả bài. Triệu Dụ Phong chẳng những không giận còn hết lòng khâm phục, nhanh chóng tự sửa đổi. Năm sau ông liền thi đỗ.

Vào năm Nhâm Thìn,2 ta đến kinh thành triều kiến, nhân lúc đó được gặp Hạ Kiến Sở. Ta thấy ông này thần khí khoan thư không tự mãn, tâm ý khiêm hạ, vẻ nhún nhường lộ rõ ai cũng thấy. Lúc về, ta nói với bạn rằng: “Thông thường khi trời sắp giúp một người nào hưng khởi thì khi chưa ban phúc đã trước hết làm cho người ấy phát khởi trí tuệ. Một khi trí tuệ phát khởi thì người huyễn bỡn cợt sẽ trở nên chân thành tín thật, người phóng túng buông lung sẽ tự biết kiềm chế, thu liễm. Ông Kiến Sở hòa nhã hiền lành như thế, ấy là đã được trời khai mở [trí tuệ] rồi, [ắt nay mai sẽ được ban phúc].”

Đến khi yết bảng, Hạ Kiến Sở quả nhiên thi đỗ.

Trương Úy Nham người huyện Giang Âm, học nhiều biết rộng, danh trong giới văn chương. Vào năm Giáp Ngọ,3 ông về Nam Kinh thi Hương, trọ trong một ngôi chùa. Đến khi niêm yết kết quả thi không thấy tên mình trúng tuyển, ông hết lời chửi mắng


  1. Nguyên bản dùng Tam Doãn (三尹), cách gọi trang trọng của chức quan Chủ Bạ, đứng đầu phụ trách công việc văn phòng.

  2. Tức năm 1592.

3

Tức năm 1594.

quan chủ khảo, cho mắt không tròng. Bấy giờ một đạo đứng gần đó bật cười. Họ Trương lập tức quay sang nổi cơn thịnh nộ với đạo sĩ.

Đạo sĩ nói: “Văn của ông chắc chắn là không hay rồi.”

Họ Trương càng sôi giận hơn, quát nạt: “Ông chưa từng đọc văn của tôi, sao biết là không hay?”

Đạo nói: “Tôi nghe rằng, người làm văn quý nhất chỗ tâm ý khí chất ôn hòa bình thản, nay nghe ông chửi mắng, [tâm ý khí chất] không chút ôn hòa bình thản cả thì văn làm sao có thể hay?”



Họ Trương nghe như thế hốt nhiên khâm phục, liền thi lễ xin được chỉ dạy. Đạo nói: “Việc thi đỗ hay không đều do số mạng. Số mạng của mình không đáng đỗ đạt thì văn hay cũng chẳng ích gì. Nên tự thay đổi chính mình mới được.”

Họ Trương hỏi: “Đã do số mạng định sẵn thì làm sao thay đổi?”

Đạo nói: “Tạo ra số mạng trời, an lập số mạng là chính mình. Nỗ lực làm thiện, rộng tích âm đức thì phước đức nào mà không cầu được?”

Họ Trương nói: “Tôi chỉ anh học trò nghèo, làm sao làm [việc thiện]?”

Đạo nói: “Việc làm thiện, tích âm đức đều từ nơi tâm mình ra. Thường giữ tâm [hiền thiện] thì được lượng công đức. Chẳng hạn như việc giữ tâm khiêm tốn nhún nhường nào có tốn kém tiền bạc gì, sao ông không biết tự xem lại mình, còn chửi mắng quan chủ khảo?”

Trương Úy Nham từ đó theo lời dạy, cố tự sửa đổi, bỏ lòng kiêu mạn giữ đức khiêm hạ, tâm thiện ngày càng tăng trưởng, đức hạnh ngày một sâu dày. Năm Đinh Dậu,1 ông nằm

1 Tức năm 1597.

thấy đi đến một căn phòng trên cao, nhìn thấy một quyển sổ ghi chép tên người thi đỗ, trong đó nhiều hàng bỏ trống, liền hỏi một người đứng bên cạnh rằng: “Bản danh sách chép tên người thi đỗ khoa này, sao lại thiếu nhiều tên như vậy?” Người ấy đáp: “Việc chọn người đỗ đạt, cõi âm cứ 3 năm lại một lần khảo xét so sánh, những người thường tích âm đức, không phạm lỗi lầm mới tên trong đó. Những dòng bị trống đó đa phần đều những người vốn ngày trước đáng được đỗ đạt, nhưng gần đây đức hạnh kém cỏi nên bị xóa đi.” Sau đó, người ấy lại chỉ vào một dòng còn trống trong sổ nói: “Trong ba năm qua ông luôn biết giữ mình thận trọng, thể được ghi tên vào đây, mong ông biết tự lo cho mình.”



Khoa thi năm ấy quả nhiên Trương Úy Nham thi đỗ, xếp hạng thứ 105.1

Do những điều như trên biết được rằng, trên đầu ba thước2 nhất định thần minh soi xét. Việc lành dữ, tốt xấu chắc chắn đều do chính mình, cần phải biết giữ lòng hiền thiện, kiểm soát mọi việc làm của mình, không một mảy may phạm vào những điều xấu ác, luôn khiêm hạ nhún nhường, khiến cho trời đất quỷ thần đều cảm động trợ giúp, như thế mới được nền tảng để hưởng phước báu. Người nào tính khí cao ngạo tự mãn ắt phải kẻ thiển cận, như được hưng khởi phát triển cũng không thể thọ hưởng [lâu dài] được. Người chút tri thức hiểu biết ắt không ai chịu rơi vào chỗ độ lượng hẹp hòi, tự đánh mất đi phước báu như thế. Huống chi sự khiêm tốn mở ra hội học hỏi từ người khác, lại thể nhận lấy noi theo việc làm thiện của người, không giới hạn.

Người cầu công danh sự nghiệp lại càng không thể thiếu sự khiêm hạ. Lời xưa câu: “Có chí hướng công danh, ắt được



  1. Như vậy ông này đỗ vào hàng Tam giáp, tức Đồng tiến sĩ xuất thân, vì vào triều Minh chỉ hàng Tam giáp mới lấy đến số 130 người.

  2. Nguyên văn dùng tam xích (三尺), tức 3 thước cổ, bằng khoảng 1 mét. Tuy nhiên, trong thành ngữ này thì

đây chỉ một con số tượng trưng thôi.

công danh; chí hướng sang giàu, ắt được sang giàu.” Người có chí hướng như cây gốc rễ. Muốn lập chí công danh vững vàng phải luôn luôn giữ lòng khiêm hạ nhún nhường, vận dụng khéo léo số phương tiện [mà làm việc thiện], tự nhiên sẽ cảm động thấu cả đất trời. Cho nên, phước đức đều do chính mình tự tạo.



Người đời nay muốn cầu thi cử đỗ đạt nhưng khởi đầu thường không chí hướng chân thật, bất quá chỉ sự hứng khởi trong nhất thời thôi. Lúc hứng khởi thì mong cầu, lúc không còn hứng khởi ắt cũng thôi không mong cầu nữa. Mạnh tử nói [với vua nước Tề]: “Nhà vua hết sức yêu thích âm nhạc, nước Tề sắp thịnh vượng rồi.”1 Ta đối với con đường công danh khoa bảng cũng giống như vậy.2



  1. Đoạn trích này lấy từ sách Mạnh tử, chương Lương Huệ Vương, phần Hạ. Đây lời Mạnh tử nói với Tề

Tuyên vương, nhân khi vị vua này cho biết mình rất yêu thích âm nhạc. Trong cuộc đối thoại này, Mạnh tử liên kết sự yêu thích âm nhạc của vua với việc cai trị đất nướcnêu ra nguyên tắc chính yếu là: Nếu vua vui thích với việc nghe âm nhạc thể làm cho toàn dân cùng chung vui với mình thì đất nước sẽ được thịnh vượng.

  1. Ý của tiên sinh Viên Liễu Phàm đây là, khi mình cầu công danh sự nghiệp cũng phải biết hướng đến

việc chung trong cộng đồng, nỗ lực làm thiện tích đứclàm lợi ích cho nhiều người. Làm được như thế thì bản thân mình đạt được mong muốn nhiều người khác cũng đều vui theo, cũng giống như theo lời Mạnh tử, nếu vua Tề vui với âm nhạc biết làm cho dân chúng nước Tề đều được vui theo thì đất nước nhất định sẽ thịnh vượng.





Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   122   123   124   125   126   127   128   129   130


Cơ sở dữ liệu được bảo vệ bởi bản quyền ©tieuluan.info 2019
được sử dụng cho việc quản lý

    Quê hương