ĐẠi học huế trưỜng đẠi học khoa học nguyễn thành khánh truyện trinh thám việt nam



tải về 93.31 Kb.
trang1/5
Chuyển đổi dữ liệu18.11.2017
Kích93.31 Kb.
#2140
  1   2   3   4   5





ĐẠI HỌC HUẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

NGUYỄN THÀNH KHÁNH

TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM

NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX - TỪ ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI

Chuyên ngành : Văn học Việt Nam

Mã số: 62 22 01 21

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Huế - 2016

Công trình được hoàn thành tại:..................................................

Người hướng dẫn khoa học : PGS.TS Nguyễn Phong Nam

Phản biện 1: ...............................

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Đại học Huế họp tại..........................................................................................................

Vào hồi ...... giờ ....... ngày ..... tháng ...... năm 2016

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:...........................................


MỞ ĐẦU

1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Đầu thế kỷ XX, xã hội Việt Nam có nhiều chuyển biến sâu sắc. Với sự gặp gỡ văn minh phương Tây, sự tiếp thu mạnh mẽ và rộng rãi những tinh hoa văn hoá thế giới, văn học Việt Nam đã bứt ra khỏi hệ hình văn học trung đại, để tiến hành công cuộc hiện đại hoá. Văn học nước ta thay đổi nhanh chóng, và đã đạt được những thành tựu rực rỡ. Đây cũng là lúc thể loại văn học trinh thám được hình thành và phát triển.

1.1. So với các thể loại tiểu thuyết khác, truyện trinh thám là một thể loại xuất hiện khá muộn, nhưng lại có những bước tiến rất nhanh. Chỉ trong một thời gian ngắn, nó đã có một diện mạo khá hoàn chỉnh, thu hút được rất đông độc giả thuộc đủ mọi thành phần khác nhau trong xã hội. Thông qua việc tiếp thu một thể loại của phương Tây, kết hợp với truyện vụ án phương Đông và các thể loại của văn học truyền thống, nó đã đem đến cho người đọc món ăn tinh thần hấp dẫn. Mức độ ảnh hưởng đến người đọc của truyện trinh thám trên thực tế là rất lớn. Đây là thể loại thường tạo nên những con số đáng kinh ngạc về lượng sách phát hành.

1.2. Truyện trinh thám đã khẳng định được vị thế của mình trong nền văn học thế giới. Tuy vậy, ở Việt Nam, thể loại này lại ít được giới chuyên môn đề cao. Vì nhiều lý do, trong đó có nguyên nhân thuộc về quan niệm, nhận thức. Ngay từ khi mới ra đời, một số nhà văn, nhà nghiên cứu thậm chí cũng xem thể loại này là một thứ văn chương “hạng hai”, xoàng xĩnh. Truyện trinh thám được đánh giá là thua kém các thể loại khác về giá trị thẩm mỹ, giá trị tư tưởng.

1.3. Như vậy, đã có một sự vênh lệch rất lớn giữa quan niệm của giới nghiên cứu, phê bình và công chúng thưởng thức về cùng một hiện tượng văn học. Đây là một nghịch lý trong thực tế đời sống. Chính vì vậy, từ khi thể loại ra đời đến nay, các nhà chuyên môn đã dành nhiều thời gian, công sức tìm hiểu, lý giải nhiều vấn đề liên quan đến truyện trinh thám Việt Nam. Thực tế, trong thời gian gần đây, có không ít tác phẩm được sưu tầm và tái bản để đáp ứng nhu cầu của độc giả; mặt khác cũng đã có nhiều cuộc Hội thảo được tổ chức, nhiều công trình nghiên cứu, khảo luận về văn học trinh thám được công bố. Có thể coi, đó là một sự nỗ lực trong việc đưa đến một cái nhìn khách quan, công bằng hơn về vai trò và vị trí của thể loại truyện trinh thám Việt Nam.

Tuy nhiên, chưa phải mọi vấn đề của truyện trinh thám đã được giải quyết một cách sáng tỏ và thỏa đáng. Vẫn còn nhiều câu hỏi về thể loại chưa được trả lời, nhiều vấn đề cơ bản vẫn chưa có được tiếng nói chung giữa các nhà nghiên cứu. Thậm chí có nhiều vấn đề cần được nhận thức lại. Chẳng hạn những vấn đề có tính “nhận thức luận” về thể loại, vấn đề lịch sử hình thành, quy luật vận động, vai trò của truyện trinh thám trong tiến trình hiện đại hóa văn học, những đặc trưng cơ bản của truyện trinh thám Việt Nam ... Nghiên cứu và giải quyết đúng đắn những vấn đề trên không chỉ góp phần soi sáng một hiện tượng văn học độc đáo của quá khứ mà còn mở ra một hướng nhìn mới về việc đa dạng hóa chức năng văn học trong quá trình phát triển văn học Việt Nam hiện đại. Đây cũng là lý do thôi thúc chúng tôi thực hiện đề tài luận án.



2. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện tiến trình lịch sử của thể loại truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX (quá trình hình thành, con đường vận động, các giai đoạn của thể loại …).

- Xác định vai trò, giá trị của thể loại truyện trinh thám đồng thời khái quát quy luật vận động của nó trong tiến trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.

- Tìm hiểu những điểm đặc trưng thể loại của truyện trinh thám Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX, thông qua việc phân tích, đánh giá các yếu tố cụ thể như thế giới hình tượng, cốt truyện, phương thức trần thuật.

Hiện tại, trong giới khoa học vẫn có nhiều quan niệm khác nhau về những vấn đề rất cơ bản liên quan đến thể loại trinh thám (Định nghĩa thế nào là truyện trinh thám? Truyện trinh thám Việt Nam xuất hiện lúc nào? Tác giả trinh thám đầu tiên là ai? Truyện trinh thám có phải là thể loại văn học hay không?…). Chính vì thế bên cạnh nhiệm vụ chính, chúng tôi còn phải giải quyết những vấn đề liên quan khác, có tính chất tính lý thuyết, lý luận về thể loại này. Chúng tôi coi đó cũng là những nhiệm vụ cần thiết được giải quyết trong luận án.

3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1. Đối tượng nghiên cứu

- Truyện trinh thám kỳ án: Gồm một số truyện trinh thám kinh dị, kỳ ảo của Thế Lữ.

- Truyện trinh thám suy luận: Gồm những truyện kể về thám tử (Lê Phong của Thế Lữ; thám tử Kỳ Phát, Huỳnh Kỳ của Phạm Cao Củng).

- Truyện mang màu sắc trinh thám ái tình - hành động - võ hiệp: Gồm những tác phẩm của một số tác giả tiêu biểu như Biến Ngũ Nhy, Phú Đức, Bửu Đình, Nam Đình Nguyễn Thế Phương, Lê Hoằng Mưu …



3.2. Phạm vi nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu những đặc trưng thể loại của truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, cụ thể phân tích đặc điểm hình tượng nhân vật, không gian, thời gian, các kiểu cốt truyện và phương thức trần thuật. Luận án chúng tôi không nghiên cứu các truyện trinh thám dịch, truyện trinh thám yêu quái, truyện trinh thám viết bằng chữ quốc ngữ phát hành ở nước ngoài.



4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

4.1. Phương pháp nghiên cứu loại hình

4.2. Phương pháp cấu trúc, hệ thống

4.3. Phương pháp lịch sử

4.4. Phương pháp so sánh

5. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN

1/. Nhận diện một cách đầy đủ, hệ thống diện mạo truyện trinh thám Việt Nam; mô tả, trình bày đầy đủ quá trình hình thành, phương thức tiếp thu, tiếp biến của thể loại, từ đó làm rõ vai trò và vị trí của truyện trinh thám trong tiến trình hiện đại hóa văn học dân tộc.

2/. Xác lập nội hàm khái niệm “truyện trinh thám Việt Nam”; phân tích các kiểu truyện trinh thám nửa đầu thế kỷ XX; khái quát đặc điểm hình tượng nghệ thuật, đặc điểm cốt truyện và phương thức trần thuật, những đặc trưng riêng của truyện trinh thám Việt Nam trong giai đoạn này.

3/. Đánh giá một cách khách quan, khoa học về giá trị, vai trò, vị trí của thể loại truyện trinh thám; đồng thời trình bày quy luật vận động của thể loại này trong tiến trình lịch sử của văn học Việt Nam hiện đại.



6. CẤU TRÚC LUẬN ÁN: Ngoài phầm Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận án có 4 chương

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.

Chương 2. Diện mạo truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.

Chương 3. Đặc điểm hình tượng nghệ thuật trong truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.

Chương 4. Đặc điểm cốt truyện và phương thức trần thuật trong truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.

Tài liệu tham khảo: 155 tài liệu

Phụ lục:

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

ĐẾN LUẬN ÁN

1.1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1.1. Giai đoạn trước 1945

Chúng tôi nhận thấy có một số công trình ở giai đoạn này, cụ thể:

Nhà văn Khái Hưng trong “Lời giới thiệu” Vàng và máu, Dương Quảng Hàm trong “Lời giới thiệu” Tập truyện ngắn Tiếng hú ban đêm, Vũ Ngọc Phan, trong cuốn Nhà văn hiện đại, Tập II, Nhà văn Nguyễn Công Hoan trong truyện Cái lò gạch bí mật (với đề từ: Truyện trinh thám An Nam).

Nhìn chung, những nhận xét chủ yếu đánh giá cao về tác giả Thế Lữ với loại truyện trinh thám kinh dị, tiếp đó là Phạm Cao Củng. Riêng về thể loại, một số ý kiến tỏ ra khá gay gắt, thậm chí xem thường.



1.1.2. Giai đoạn từ 1945 đến 1975

Từ 1945 đến 1975, cả dân tộc tiến hành cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, xâm lược. Đặc biệt là từ 1954, khi đất nước chia làm hai miền. Miền Bắc, thể loại truyện trinh thám không thích nghi với hoàn cảnh lịch sử dân tộc, nên đã chuyển sang một dạng khác, đó là trinh thám tình báo, phản gián theo ảnh hưởng văn học Xô Viết. Ở Miền Nam, kể từ năm 1954, truyện trinh thám không có những sáng tác mới.

Thể loại truyện trinh thám giai đoạn này ít được các nhà nghiên cứu đề cập đến. Hầu như chỉ có nhận xét của Phạm Thế Ngũ trong cuốn Việt Nam Văn học sử giản ước tân biên (1965) bàn về truyện trinh thám của Thế Lữ. Riêng các cây bút như Thượng Sỹ, Vũ Bằng, Ngọa Long… đề cập đến nhiều vấn đề trong sáng tác của nhà văn Phú Đức với bộ Châu về hiệp phố.

1.1.3. Giai đoạn từ 1975 đến nay

Có rất nhiều bài viết, các công trình nghiên cứu, ít nhiều đánh giá về thể loại truyện trinh thám nửa đầu thế kỷ XX. Bao gồm: Nhà nghiên cứu Nguyễn Hoành Khung, Vũ Đức Phúc, Bùi Huy Phồn, Đỗ Lai Thúy, Lê Đình Kỵ, Văn Giá, Nguyễn Văn Trung, Nguyễn Kim Anh, Hà Thanh Vân, Nguyễn Thị Trúc Bạch... Ngoài ra, những bài viết trên các Tạp chí khoa học với các tác giả: Tế Hanh, Phan Trọng Thưởng, Lê Huy Oanh, Phạm Tú Châu, Trần Thanh Hà, Nguyễn Thị Thanh Xuân, Lê Tiến Dũng, Hồ Khánh Vân, Võ Văn Nhơn, Nhị Linh ..., và các bài tham luận trong Hội thảo “Văn học trinh thám có phải là văn học” ở Hội chợ sách lần thứ 6 do Công ty Nhã Nam tổ chức tại Sài Gòn từ ngày từ 15.03 đến 20.03.2010.

Các nhà nghiên cứu tiếp tục đánh giá cao các tác phẩm trinh thám của Thế Lữ. Các phẩm của Phạm Cao Củng bước đầu cũng được giới nghiên cứu nhận định và phổ biến rộng rãi đến người đọc. Tuy nhiên, nổi bật nhất vẫn là những khám phá mới về những tác phẩm mang màu sắc trinh thám – ái tình – hành động của các nhà văn Nam Bộ mà trước đây người đọc ít được tiếp cận.

1.2. ĐÁNH GIÁ VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Việc nghiên cứu, giới thiệu truyện trinh thám Việt Nam diễn ra rất sớm nhưng chưa được phổ biến và liên tục. Có thể khẳng định: Truyện trinh thám Việt Nam, từ khi ra đời cho đến nay đang được giới nghiên cứu tìm hiểu, đánh giá, với số lượng các bài viết ngày càng phong phú và đa dạng. Những công trình từ sau 1986 đã thể hiện được tinh thần đổi mới trong thời kỳ hội nhập, vấn đề truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX lại được đặt ra, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Thông qua những cố gắng tìm tòi, sưu tầm, giới thiệu, phổ biến những tác phẩm bị thất lạc và đã gặt hái được những kết quả đáng trân trọng. Tuy nhiên, cũng còn một số ý kiến cục bộ, cảm tính trong nhận xét là điều không thể tránh khỏi.



1.2.1. Những vấn đề đã được thống nhất

- Thứ nhất, về nguồn gốc, xuất xứ truyện trinh thám: Trên cơ sở mô phỏng truyện truyện trinh thám phương Tây và truyện vụ án Trung Quốc, kết hợp với văn học truyền thống, các nhà văn đầu thế kỷ XX đã khai sinh một thể loại mới: truyện trinh thám Việt Nam.

- Thứ hai, về thành tựu: Thể loại truyện trinh thám Việt Nam có những nét đặc thù và có quy luật vận động riêng. Nó được hình thành một cách nhanh chóng, góp phần thúc đẩy quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam.

- Thế Lữ, Phạm Cao Củng được xem là hai nhà văn thành công nhất về thể loại này.

- Sau thời kỳ đổi mới, giới nghiên cứu chú ý nhiều đến những đóng góp của các truyện mang màu sắc trinh thám hành động – ái tình – võ hiệp của các tác giả ở Nam Bộ như Phú Đức, Biến Ngũ Nhy, Lê Hoằng Mưu, Nam Đình Nguyễn Thế Phương, Bửu Đình …

1.2.2. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, thảo luận

1. Những vấn đề mang tính “nhận thức luận” như nội hàm của khái niệm truyện trinh thám; phân loại truyện trinh thám; quan niệm truyện trinh thám Việt Nam có phải là một thể loại văn học hay không?

2. Quá trình hình thành và vận động của truyện trinh thám trong lịch sử văn học Việt Nam (Ai là người khai sinh ra thể loại trinh thám ở Việt Nam? Tác phẩm đầu tiên là gì? …).

3. Vấn đề có nên xếp các truyện văn xuôi quốc ngữ mang màu sắc trinh thám ở Nam Bộ xuất hiện từ những năm đầu thế kỷ XX (cốt truyện xen lẫn yếu tố trinh thám – ái tình – võ hiệp – hành động) vào thể loại truyện trinh thám Việt Nam hay không? Truyện trinh thám Việt Nam có những đặc trưng gì?...



1.2.3. Những vấn đề luận án tập trung giải quyết

Tiếp thu thành tựu của những nhà nghiên cứu đi trước, vận dụng các phương pháp nghiên cứu đã được lựa chọn, luận án tập trung giải quyết một số vấn đề cơ bản sau:

1. Xác lập nội hàm khái niệm thể loại truyện trinh thám Việt Nam; tiến hành phân chia nhóm/ loại truyện trinh thám theo những tiêu chí cụ thể. Trên cơ sở đó, trình bày một cách hệ thống diện mạo lịch sử truyện trinh thám, vai trò và vị trí của thể loại này trong tiến trình vận động của văn xuôi Việt Nam hiện đại.

2. Phân tích, khảo sát các hình tượng nghệ thuật chủ yếu trong tác phẩm: nhân vật thám tử và tội phạm, không gian - thời gian nghệ thuật; qua đó làm rõ những đặc điểm riêng (tính cách nhân vật, môi trường, hoàn cảnh) của truyện trinh thám Việt Nam.

3. Làm rõ đặc điểm các kiểu cốt truyện, nghệ thuật kết cấu và phương thức trần thuật (thông qua điểm nhìn, vai kể, ngôn ngữ…) trong truyện trinh thám. Từ đó có thể thấy được sự vận dụng các yếu tố truyền thống và hiện đại của nhà văn nhằm tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm đối với người đọc.
CHƯƠNG 2

DIỆN MẠO TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM

NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX

2.1. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC TRƯNG TRUYỆN TRINH THÁM

2.1.1. Khái niệm truyện trinh thám

2.1.1.1. Truyện trinh thám trong quan niệm của các tác giả nước ngoài

Quan niệm chung của các tác giả và nhà nghiên cứu phương Tây:

- Về nhân vật, truyện trinh thám là một loại trò chơi trí tuệ, nhân vật thám tử có vai trò đặc biệt quan trọng trong cốt truyện. Quá trình điều tra vụ án luôn được tiến hành dựa trên tính duy lý và tư duy logic.

- Về sự kiện: Sự kiện mở đầu thường có tính chất bí ẩn (một cái chết) nhưng hành trình khám phá sự thật của vụ án luôn hướng đến sự rõ ràng, minh bạch. Vấn đề cốt yếu của một tiểu thuyết trinh thám không phải là miêu tả tội ác (như một đối tượng, một biểu hiện của hiện thực cuộc sống) mà quan trọng nhất là cuộc điều tra về tội ác.



2.1.1.2. Truyện trinh thám trong quan niệm của các tác giả Việt Nam

Truyện trinh thám Việt Nam tiếp biến từ thể loại của văn học nước ngoài, kết hợp với những đặc điểm riêng của hoàn cảnh lịch sử dân tộc. Nó được “Việt hóa”, mang đậm tính cách Việt Nam. Việc lựa chọn để đưa ra một định nghĩa hoàn chỉnh nhất về truyện trinh thám Việt Nam là rất khó. Do vậy, trong luận án này, chúng tôi đề xuất một cách hiểu về thuật ngữ truyện trinh thám Việt Nam (trên cơ sở ý kiến của những người đi trước, và quan niệm của cá nhân) cần hội đủ các yếu tố sau đây:

- Truyện trinh thám là truyện kể về quá trình điều tra vụ án và tội phạm, bao gồm cả những câu chuyện về tình yêu, kết hợp hành động, võ hiệp.

- Nhân vật trung tâm của truyện là thám tử hoặc một nhân vật có đủ tư chất và năng lực để tiến hành các hoạt động điều tra vụ án một cách độc lập, và kết thúc truyện là việc giải mã những bí mật để tìm ra thủ phạm.

- Quá trình điều tra chủ yếu gắn với bí mật về sự phạm tội chứ không phải miêu tả tội ác nên sự thật được khám phá đơn thuần là sự thật về vụ án. Vì vậy, thể loại này được xem là trò chơi giải trí, là câu đố trí tuệ.

- Kỹ thuật trinh thám đóng vai trò chủ yếu đối với nhân vật thám tử thông qua những tình huống, những phán đoán, nhận xét, suy lý sắc sảo.

Từ những tiêu chí trên, có thể diễn đạt một cách ngắn gọn: Truyện trinh thám Việt Nam là những tác phẩm tự sự, viết về quá trình điều tra vụ án của nhân vật thám tử. Quá trình phá án dựa trên tư duy logic để làm sáng tỏ vụ án ở phần kết thúc truyện.

2.1.2. Đặc trưng thể loại truyện trinh thám

2.1.2.1. Thám tử giữ vai trò quyết định trong câu chuyện

Tâm điểm của tác phẩm trinh thám, chính là sự xuất hiện của nhân vật thám tử, người theo dõi, người phát hiện tội phạm. Tìm hiểu hành trình điều tra tội ác và sự trừng phạt cũng chính là tìm hiểu hành trình của nhân vật thám tử. Nếu không có nhân vật thám tử, tác phẩm không được xem là truyện trinh thám.

Nhân vật thám tử trong các truyện trinh thám phải có một số tố chất cơ bản để có thể xử lý tốt các tình huống căng thẳng và nguy hiểm. Ngoài những người ăn lương bổng nhà nước còn có hạng người vì hoàn cảnh riêng, vì học thức, vì sở thích mà làm thám tử. Lê Phong, Kỳ Phát, Đỗ Hiếu Liêm. Quan Phủ Trang Tử Minh, Quan Châu Nga Lộc, Thành Trai, Minh Đường, Tám Lọ.

2.1.2.2. Điều tra sự thật vụ án là chất liệu chính truyện trinh thám

Việc điều tra phát hiện tội phạm là một quá trình đấu trí căng thẳng, gay cấn; một mặt tạo thêm tình huống cho tâm lý nhân vật bộc lộ; mặt khác, vừa cung cấp tư liệu, tình tiết, thúc đẩy hành động phát triển. Điều tra tìm kiếm sự thật bị che dấu là chất liệu chính của truyện trinh thám chứ không phải là tội ác.

Kết thúc cuộc điều tra của thám tử, người đọc hoàn toàn cảm thấy thỏa mãn khi thủ phạm đã bị phát hiện. Vì vậy, truyện trinh thám không chỉ là bài ca về lý trí mà còn là bài ca về đạo đức, công lý của con người.

2.1.2.3. Kinh nghiệm thực tiễn kết hợp tư duy logic là cơ sở trong việc khám phá bí mật

Thám tử lấy suy luận làm phương cách phá án, chú ý mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng thông qua lý trí. (Vàng và máu, Những nét chữ, Lê Phong phóng viên, Gói thuốc lá). “Muốn nghĩ ra, trước hết phải nhận xét cho thật kỹ lưỡng, sau mới do những điều biết ấy, luận theo lý ra những điều mình chưa biết! Nếu không biết nhận xét hẳn hoi thì dù nghĩ nát óc cũng không ra được điều gì!” (Nhà sư thọt, Gia tài nhà họ Đặng, Đám cưới Kỳ Phát,). Tính logic trong suy luận của các nhân vật thám tử, cơ bản đều dựa trên phương pháp nghiên cứu hiện trường vụ án một cách khoa học và cẩn thận. Tội ác được khám phá nhờ các suy luận logic cụ thể chứ không phải nhờ vào sự may rủi.



2.1.3. Phân loại truyện trinh thám

2.1.3.1. Về phương pháp phân loại truyện trinh thám

Trong luận án này, chúng tôi chủ yếu dựa trên các tiêu chí thể loại truyện trinh thám cổ điển phương Tây làm cơ sở phân loại để đối chiếu với những kiểu truyện trinh thám Việt Nam, từ đó chỉ rõ ranh giới giữa các kiểu truyện. Truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, tiếp biến thể loại truyện trinh thám phương Tây trên hai loại hình: trinh thám kinh dị, kỳ ảo và trinh thám cổ điển. Các loại hình khác được tiếp tục ở giai đoạn sau nên chúng tôi chỉ dựa vào tiêu chí hai loại hình trên để phân loại.

Việc phân loại các kiểu truyện trinh thám giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX là một vấn đề khá phức tạp, bởi việc giao thoa thể loại là một vấn đề chưa có sự đồng thuận trong giới khoa học, cho nên tiêu chí phân phân loại hết sức đa dạng. Với một số truyện, như tiểu thuyết hành động, tiểu thuyết ái tình, tiểu thuyết trinh thám ..., nhiều truyện giống nhau về thực chất, chỉ khác tên gọi. Khi đã thống nhất về đặc trưng thể loại thì dù tác phẩm hấp dẫn người đọc ít hay nhiều không phải vì lỗi của thể loại mà chính là ở năng lực của người sáng tác.

2.1.3.2. Các kiểu truyện truyện trinh thám

Chúng tôi phân truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX thành ba nhóm như sau:

+ Nhóm truyện trinh thám kỳ ảo (những vụ án ly kỳ, kỳ ảo)

+ Nhóm truyện trinh thám suy luận: gồm các truyện ảnh hưởng truyện trinh thám cổ điển phương Tây theo “lý thuyết câu đố”.

+ Nhóm truyện trinh thám ái tình - nghĩa hiệp – hành động: gồm các truyện kết hợp ảnh hưởng văn học truyền thống, truyện vụ án Trung Quốc, truyện trinh thám phương Tây.

Cách phân loại trên vẫn còn nhiều vấn đề cần phải đi sâu nghiên cứu thêm. Điều quan trọng, là trên cơ sở những sự tương đồng và quy luật lặp lại của một thể loại, chúng tôi đã nhận ra tính độc đáo của nó.



2.2. QUÁ TRÌNH VẬN ĐỘNG CỦA TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM

2.2.1. Các giai đoạn hình thành và phát triển

2.2.1.1. Truyện vụ án trong văn học truyền thống – yếu tố góp phần hình thành truyện trinh thám

Trong kho tàng chuyện dân gian Việt, có nhiều truyện kể về việc quan lại điều tra vụ án, đáng chú ý là truyện Kiện cành đa. Đây là câu chuyện vụ án tiêu biểu trong văn học dân gian Việt Nam. Với truyện vụ án trước thế kỷ XX, người nghiên cứu thường chú ý đến tác phẩm Điểu thám kỳ án của Trương Văn Chi (1890). Có ý kiến cho rằng, “Nếu chấp nhận nội dung tiểu thuyết này thuộc loại trinh thám thì đây là một truyện trinh thám sớm nhất của văn học Việt Nam”. Nhìn chung, nếu xét ở góc độ thể loại truyện trinh thám bằng văn xuôi chữ quốc ngữ thì trước năm 1900, ở nước ta chưa có một tác giả và tác phẩm nào.



2.2.1.2. Truyện trinh thám nửa đầu thế kỷ XX

- Giai đoạn thứ nhất (từ đầu thế kỷ XX đến những năm ba mươi): Đây là giai đoạn mang tính thử nghiệm, tìm đường, truyện trinh thám phát triển chưa nhiều, người đọc dễ dàng nhận thấy thiên hướng đạo lý là tư tưởng chủ đạo. Các tác giả xây dựng tính cách nhân vật chủ yếu nhằm minh họa cho quan niệm về đạo đức (Kim thời dị sử - Ba Lâu ròng nghề đạo tặc, Một người ăn cắp bạc nhà nước, Vị lai tân truyện, Cái nhục ngàn năm, Gái trả thù cha). Đây là giai đoạn phát triển và đạt đến đỉnh cao của thể loại trinh thám ái tình – võ hiệp – hành động, nhất là các tác phẩm của các nhà văn Nam Bộ. Các tác phẩm này chỉ mang những “công thức thô sơ nhất” của truyện trinh thám.

- Giai đoạn thứ hai (từ 1930 đến giữa thế kỷ XX): Từ những năm ba mươi trở đi là giai đoạn phát triển mạnh mẽ nhất của dòng trinh thám chịu ảnh hưởng phương Tây. Hai tác giả tiêu biểu cho xu hướng này là Thế Lữ và Phạm Cao Củng.

Giai đọan từ 1945 - 1954: Đây là giai đoạn “thoái trào” của truyện trinh thám.



2.2.2. Quy luật vận động của truyện trinh thám

2.2.2.1. Tiếp thu, kế thừa văn học truyền thống

Truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, kế thừa không nhiều ở văn học truyền thống về mặt thể loại, bởi những thể loại giàu trí tưởng tượng như võ hiệp và giàu óc phán đoán như công án chúng ta chưa có là bao. Tuy nhiên, các môtip dân gian và truyện Nôm vẫn được các nhà văn trinh thám vận dụng.

Nhân vật thám tử, nhân vật tội phạm có một số đặc điểm mang dáng dấp của những nhân vật chính diện và nhân vật phản diện trong văn học truyền thống. Nỗ lực cách tân thể loại trên cơ sở kế thừa truyền thống đã tạo nên một dạng thức tiểu thuyết trinh thám mới, với những đặc điểm riêng biệt, không trộn lẫn với loại truyện truyền thống, vừa đáp ứng nhu cầu độc giả, vừa đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa văn học dân tộc.

2.2.2.2. Tiếp biến văn học nước ngoài

+ Tiếp biến nghệ thuật tiểu thuyết chương hồi của Trung Quốc

Kết cấu chương hồi không có mặt trong suốt cả tác phẩm mà chỉ xuất hiện bất chợt ở một vài chương. Để đáp ứng nhu cầu của tầng lớp công chúng mới, các nhà văn đã từng bước thoát khỏi kiểu kết cấu chương hồi cổ điển (Châu về hiệp phố, Vàng và máu, Đòn Hẹn Lê Phong phóng viên, Những nét chữ, Chiếc tất nhuộm bùn, Kho tàng nhà họ Đặng, Nhà sư thọt…). Tinh thần tiếp thu có cải biến một mặt thể hiện sự tiếp nối với văn xuôi tự sự truyền thống, mặt khác cho thấy tinh thần độc lập sáng tạo của nhà văn trong buổi đầu hình thành thể loại mới. Trước năm 1930, kết cấu này thể hiện khá rõ nét, bởi nó vẫn phù hợp với thị hiếu của một bộ phận công chúng đương thời, càng về sau càng giảm dần.



+Tiếp biến nghệ thuật tiểu thuyết hiện đại của phương Tây

Đây là một xu hướng chung của thời đại chứ không còn là ý thức của riêng một vài cá nhân. Truyện trinh thám ái tình – hành động - nghĩa hiệp đầu tiên là Kim thời dị sử - Ba Lâu ròng nghề đạo tặc của Biến Ngũ Nhy (năm 1917), đã sử dụng lối kết cấu hiện đại của văn học phương Tây, dùng lối văn sáng sủa và khá trôi chảy. Với Thế Lữ và Phạm Cap Củng, sự ảnh hưởng văn chương phương Tây rất đậm nét trên nhiều phương diện. Đặc biệt, dấu ấn Edgar Poe, một số tác phẩm có cốt truyện phức tạp, nhiều tuyến, đảo lộn thời gian sự kiện, lấy thời gian làm thứ tự tình tiết .

Việc tiếp biến văn học phương Tây được thể hiện cụ thể trên cơ sở các yếu tố: cốt truyện, nghệ thuật miêu tả, ngôn ngữ. Nhà văn ngày càng có xu hướng tìm tòi, khẳng định bản sắc dân tộc, hiện tượng mô phỏng, phóng tác ít dần.

+ Sự pha trộn yếu tố trinh thám phương Tây và truyện vụ án phương Đông.

Truyện trinh thám Việt Nam, có lẽ là một sự dung hợp khá hài hòa giữa phương Tây và phương Đông trên nhiều phương diện. Hầu hết các tác phẩm vừa mang tính chất võ hiệp, ái tình, hành động, vừa có tính khoa học của tư duy lôgic trong việc khám phá tội ác. Nhân vật thám tử Việt Nam vừa có cái tỉnh táo của lý trí, suy lý kiểu phương Tây, vừa thấp thoáng nét lãng tử của những nhà nho tài tử thuở xưa. Đó là sự kết hợp tính khuôn mẫu của lối văn chương giáo huấn đạo lý và văn chương tả thực, tả chân; sự kết hợp giữa chất anh hùng, trọng nghĩa khinh tài trong tiểu thuyết Trung Hoa với chất phiêu lưu, mạo hiểm của tiểu thuyết trinh thám phương Tây.




tải về 93.31 Kb.

Chia sẻ với bạn bè của bạn:
  1   2   3   4   5




Cơ sở dữ liệu được bảo vệ bởi bản quyền ©tieuluan.info 2022
được sử dụng cho việc quản lý

    Quê hương