DấU Ấn dân gian trong truyện ngắn hồ anh tháI



tải về 135.5 Kb.
trang1/3
Chuyển đổi dữ liệu06.01.2022
Kích135.5 Kb.
#12760
  1   2   3

HỒ ANH THÁI VÀ NỖ LỰC

ĐỔI MỚI VĂN XUÔI VIỆT NAM SAU 1986

BÙI THANH TRUYỀN(*)


Gần đây, người ta thường nói đến sự thống ngự của truyện ngắn và tiểu thuyết trong văn đàn Việt Nam đương đại. Trong số những phong cách đã định hình, có chỗ đứng trong công chúng, Hồ Anh Thái là một gương mặt nổi trội. Ngoài sự sung sức, đều đặn, bền bỉ trong sáng tạo, ông còn tạo ấn tượng đối với người đọc bởi luôn luôn tìm tòi để không ngừng đổi mới lối viết. Với liên tiếp những sáng tác gây tiếng vang trong dư luận như Trong sương hồng hiện ra, Tiếng thở dài qua rừng kim tước, Cõi người rung chuông tận thế, Mười lẻ một đêm, Tự sự 265 ngày, Đức Phật nàng Savitri và tôi, Sắp đặt và diễn, Bốn lối vào nhà cười, Dấu về gió xóa, SBC là săn bắt chuột,… nhà văn này đã khẳng định vị thế của mình, phả vào đời sống văn học một luồng sinh khí mới với một cách viết quen mà lạ. Từ khi là một cây bút trẻ, rất nhạy cảm với môi trường công nghiệp hiện đại, ông đã lựa chọn cho mình một phương thức thể hiện rất riêng. Chính sự hòa kết giữa cái phương Tây mới lạ và nét phương Đông thuần hậu đã ươm mầm cho cách cảm, cách nghĩ, cách chiêm nghiệm về cõi người, cõi đời khá độc đáo trong những trang viết sắc sảo của ông. Điểm qua gia tài văn học của Hồ Anh Thái, có thể thấy đây là một trong không nhiều nhà văn có được thành công trong cuộc chạy tiếp sức qua hai thế kỷ trên cả hai mảng truyện ngắn và tiểu thuyết. Đọc truyện Hồ Anh Thái, ta như bước vào một thế giới với muôn ngàn mảnh ghép chằng chịt của cuộc sống đương đại được kiến tạo từ cái nhìn thấu thị cùng những đánh giá sâu sắc về những vấn đề vừa giàu tính thời sự vừa đậm tính nhân văn. Trong bài viết này, chúng tôi chú trọng tìm hiểu những biểu hiện trong nỗ lực hiện đại hóa văn xuôi của nhà văn trên ba phương diện: hệ thống đề tài, nhân vật và ngôn từ nghệ thuật.
1. Đề tài – tâm thế mới trong ứng xử với hiện thực đa chiều

Như nhiều nhà văn đương đại khác, giai đoạn đầu, Hồ Anh Thái cũng tìm đến đề tài chiến tranh nhưng ông đã có cái nhìn sâu hơn về người lính, kiếm tìm, lật xới, đưa ra ánh sáng những phần khuất lấp bên trong con người họ. Nhà văn đã trực diện nhìn vào hiện thực chiến tranh và không khỏi đau xót trước hình ảnh những cô thanh niên xung phong, một thời phục vụ cho cuộc chiến, hy sinh tuổi xuân, sắc đẹp vì lý tưởng; để rồi chiến tranh qua đi, chính họ lại cô đơn, lạc lõng và trở thành những “người đàn bà trên đảo” trong tiểu thuyết cùng tên. Quay trở về với cuộc sống, họ ngỡ ngàng trước hiện thực, xót xa vì nhận ra cái tuổi đẹp nhất của mình đã vùi sâu dưới lòng đất, nơi chỉ còn những mảnh bom đạn và ký ức. Trong sương hồng hiện ra cũng đề cập con người anh hùng, nhưng không phải là những hùng binh chỉ biết ngẩng cao đầu tiến lên, nhằm thẳng hướng quân thù mà họ còn là những anh lính thích nhảy van và ưa hát, lại khá tinh nghịch. Chất lính với những hình ảnh rất đời thường, hồn nhiên và đáng yêu như thế rất hiếm thấy trong văn xuôi trước đó, khi mà phần lớn người viết đều thiên về nhìn nhận họ như những người hùng, chỉ biết chiến đấu, chỉ biết hy sinh. Nhà văn đã dũng cảm tước bỏ vầng hào quang văn chương do cái nhìn sử thi quy định để chiến tranh hiện ra chân thật, sống động và toàn diện trong ánh sáng đích thực của nó.

Sau 1986, đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, văn học bị chi phối bởi quy luật của thời kinh tế thị trường. Cái hiện thực mà văn học đang cố gắng nắm bắt cũng đã thay đổi một cách căn bản: từ chất liệu anh hùng ca chuyển sang chất liệu đời thường. Bên cạnh hiện thực đời sống hiện ra sống động với trăm ngàn dáng vẻ, thì con người với số phận riêng và những mối quan hệ hết sức phong phú và phức tạp của nó đối với toàn xã hội trở thành mối quan tâm hàng đầu của sáng tác. Trên con đường kiếm tìm và phản ánh hiện thực, đề tài trong văn xuôi Việt Nam lúc này thường ghi đậm dấu ấn về sự khủng hoảng niềm tin của con người trong bối cảnh đổ vỡ các thang bậc giá trị, sự hỗn loạn của trật tự thường hằng. Những tình huống bi hài, nghịch dị trở nên phổ biến. Cái đẹp, cái thiện dần vắng bóng, thay vào đó là cái xấu, cái ác, cái thô kệch. Cán cân thăng bằng giữa các cực xấu - tốt, hài hòa - kệch cỡm, thiên thần - ác quỷ… bị phá vỡ trong xã hội hậu công nghiệp, dẫn đến sự bời rối không chỉ trong đời sống vật chất mà còn kéo theo cả niềm tin, lẽ sống, lý tưởng. Không phải là sự phó mặc, nhưng có lẽ Hồ Anh Thái cũng như không ít nhà văn hôm nay tin rằng cuộc sống vốn không thể khác một khi đồng tiền, địa vị, sự xấu xa, độc ác vẫn đang hiện hữu và bành trướng, tha hóa con người, đưa họ xa rời những giá trị đạo đức tốt đẹp, khiến cuộc sống bị cuốn vào vòng xoáy của quy luật mạnh được yếu thua.

31 truyện ngắn trong hai tập truyện Sắp đặt và diễn, Tự sự 265 ngày là 31 mảnh vỡ chắp nối thành cuộc sống với nhiều đường vân dị hình, nhếch nhác, thể hiện tinh vi nỗi hoang mang, ngắc ngoải, đánh mất phương hướng, bản ngã của con người khi đứng trước xã hội lộn xộn, bất an. Thật khó có thể tin được trong bộ máy công quyền lại tồn tại một hệ thống công chức sai lệch giữa học vị và việc làm đến thế: giáo sư văn lại xử lý văn như là chuyên gia phân tích xác ướp, giáo sư sử làm nghề “nghiên cứu viết sách giảng dạy lịch sử nước Mỹ và lịch sử Ai Cập là những nơi ông chưa bao giờ đặt chân tới. Thứ ngôn ngữ tệ hại của vùng đất ấy ông cũng không sử dụng được”. Với điểm đến là Phòng khách, Hồ Anh Thái đã quay cận cảnh sự nhố nhăng, thảm hại của những vị mũ cao áo dài. Họ tìm mọi thủ đoạn để tồn tại, thăng tiến, giẫm đạp lên nhau hòng đạt mục đích. Hiện thực hỗn loạn, trớ trêu, bê tha, con người đánh mất niềm tin vào cuộc sống và vào tất cả được bày ra trần trụi: “Cái nôi văn minh của loài người đã gửi sang châu Âu rặt những kẻ mắt một mí đưa đẩy, gian xảo, ngứa ngáy tắt mắt giữa choáng váng đèn màu châu Âu”.

Không dừng lại ở đó, truyện của Hồ Anh Thái còn miêu tả lối sống nhỏ nhen, ích kỷ, tàn nhẫn, thói vô lương tâm của con người hiện đại mà đa số họ thuộc đẳng cấp danh giá trong xã hội. Đố kỵ cả từ sở thích riêng tư, vặt vãnh như “sưu tập chim trong lồng” (Chim anh chim em). Trong Sân bay, Tờ khai visa, những xoi mói, ghen tị của những người gọi nhau là đồng nghiệp, chung một công sở được tái hiện sống động, đầy tính chất u-mua đen (black humour). Ở đó, người ta nghĩ ra trăm phương nghìn kế, dùng mọi thủ đoạn, âm mưu để đạt được mục đích tiến thân: gã bảo vệ, vì đặt trộm máy quay trong phòng ông viện phó, mà vừa được xem phim con heo miễn phí, vừa có “vũ khí” để tiến thân; thằng nhân tình vô học của cô viện sĩ trẻ, đi lên nhờ thói côn đồ… Con người đã phải trả giá cho những thói tật nhỏ nhen, mất nhân tính của mình. Cái chết của Mai trong Bóng ma trên hành lang, của ông Thiển trong Chim anh chim em là những minh chứng. Không thảng thốt cũng chẳng giật mình trước những quái trạng của hiện tồn, Hồ Anh Thái chỉ thấy nhói đau như vừa đánh mất cái gì quan trọng. Phải chăng đó là sự âu lo trong dự cảm những giá trị chân - thiện - mỹ truyền thống đã và sẽ tiếp tục bị bóp méo, thậm chí hủy diệt?

Mở rộng không gian phản ánh cũng là một đặc điểm nổi bật trong văn xuôi Hồ Anh Thái. Phạm vi hiện thực được trải ra từ nông thôn đến thành thị. Trong cảm quan của nhiều người, đô thị có một hấp lực lớn bởi đó là chốn phồn hoa có mật độ dân cư đông đúc, tốc độ phát triển kinh tế nhanh, điều kiện sống cao hơn trong tương quan với các khu vực khác, và đô thị còn là nơi có nhiều cơ hội thăng tiến. Trong nhiều truyện, không gian đô thị được khúc xạ qua những hình thái khác nhau, từ không gian địa lý đến không gian tâm tưởng, từ không gian xã hội rộng lớn đến không gian sinh hoạt co hẹp về kích cỡ. Đằng sau chúng là một cuộc sống đang từng ngày biến đổi như trong Chạy quanh công viên mất một tháng, Mây mưa mau tạnh, Mười lẻ một đêm, Cõi người rung chuông tận thế, SBC là săn bắt chuột… Từ những góc độ khác nhau, mỗi truyện đã bộc lộ một cách tiếp cận đời sống, qua đó có thể thấy được quá trình thay đổi đô thị không chỉ ở phương diện cảnh quan mà còn ở đời sống vật chất và tinh thần của con người. Không dừng lại ở đó, trường thẩm mỹ trong truyện còn có tính xuyên quốc gia, với sự xuất hiện của những vùng đất như mới, với hình tượng nhân vật, hình tượng thiên nhiên mang những nét văn hóa đặc trưng như loạt truyện về Ấn Độ: Người Ấn, Tiếng thở dài qua rừng kim tước, Đàn kiến, Cuộc đổi chác, Đi khỏi thung lũng mới đến nhà; về Mỹ như ở Hàng xóm ở Seattle, Tờ khai visa, Sân bay

Với Hồ Anh Thái, hiện thực gồm "những gì ta thấy, ta nghe, ta trải nghiệm là chưa đủ. Hiện thực còn là cái ta cảm nữa"(1). Gắn liền với quan niệm mới mẻ này là việc người viết không ngừng nhấn mạnh vai trò tích cực của chủ thể sáng tạo. Có lẽ vì thế, những sáng tác của ông, dù là truyện ngắn hay tiểu thuyết, thường gắn với cảm hứng nhận thức lại - một nhân tố quan trọng làm chuyển biến theo hướng tích cực diện mạo văn xuôi hôm nay. Cảm hứng này thường không tránh khỏi nói đến những mất mát, tiêu cực, nhưng đó không phải là phủ nhận quá khứ mà là để cảnh tỉnh, để góp phần đắc lực trong cuộc chiến chống lại những con người, những sự việc tiêu cực, phi nhân bản, trái với lý tưởng cao đẹp của dân tộc. Điều đáng quý ở đây là, dù viết về cái gì, người hay ma, tốt hay xấu, hôm qua hay hôm nay... thì cái đích của sáng tác vẫn là cuộc sống hiện tại. Vút lên trên cái nền ngổn ngang, bề bộn của tác phẩm vẫn là khát vọng mong muốn cuộc sống này nhân hậu, tốt đẹp hơn.

Chiều sâu trong cái nhìn nghệ thuật của Hồ Anh Thái trước hết thể hiện ở chỗ ông biết vượt qua những lối mòn tư duy coi văn học như là tấm gương phản ánh hiện thực một cách đơn giản - điều mà nhà văn gọi là hiện thực thô sơ - để nhìn cuộc đời như nó vốn có. Tính nhiều chiều trong cách nhìn, cách ứng xử với hiện thực đã làm cho sáng tác của ông có chiều sâu, giàu chất triết luận, nhờ thế đạt đến thế quân bình văn học, bởi chúng vừa hướng ngoại lại vừa hướng nội. Một mặt, người viết tái hiện bức tranh hiện thực sống động với những mặt đối lập riêng - chung, cá nhân - cộng đồng, trăn trở đi tìm câu trả lời cho câu hỏi mang tính nhân văn về những vấn đề của đời sống xã hội, đời sống người đời; mặt khác, và là mặt chủ yếu, nhà văn chú trọng khai thác một hiện thực khác, phong phú và dồi dào chất liệu không kém, đó là thế giới bên trong thầm kín, thế giới vi mô con người. Tác giả đã không ngại ngần khi dấn thân vào một cuộc hành trình, theo như cách nói của Nguyễn Minh Châu, thể hiện rất rõ "niềm hạnh phúc lớn nhất và cũng là cái điều khổ ải nhất của anh cầm bút xưa nay".



tải về 135.5 Kb.

Chia sẻ với bạn bè của bạn:
  1   2   3




Cơ sở dữ liệu được bảo vệ bởi bản quyền ©tieuluan.info 2023
được sử dụng cho việc quản lý

    Quê hương