Bài giảng Qui hoạch tuyến tính pgs-ts lê Anh Vũ



tải về 334.5 Kb.
Chuyển đổi dữ liệu11.12.2017
Kích334.5 Kb.
#4515


Bài giảng Qui hoạch tuyến tính PGS-TS Lê Anh Vũ


Chương 1 : QUI HOẠCH TUYẾN TÍNH

Qui hoạch tuyến tính (Linear Programming) khai sinh lịch sử phát triển của mình từ năm 1939, khi nhà toán học Nga nổi tiếng, Viện sĩ L.V. Kantorovich đề xuất những thuật toán đầu tiên để giải nó trong một loạt công trình nghiên cứu về kế hoạch hoá sản xuất, và nó thực sự phát triển mạnh mẽ kể từ khi nhà toán học Mỹ G.B. Dantzig đề xuất phương pháp đơn hình (simplex method) năm 1947 để giải các bài toán xuất phát từ việc lập kế hoạch cho không quân Mỹ. Như vậy, có thể nói là, qui hoạch tuyến tính hình thành vào khoảng giữa thế kỷ 20 do nhu cầu của các bài toán quản lý. Mô hình tuyến tính là mô hình rất phổ biến trong thực tế. Mặt khác, về mặt lý thuyết, có thể xấp xỉ với độ chính xác cao các bài toán tối ưu phi tuyến bởi dãy các bài toán qui hoạch tuyến tính. Bởi thế, ngay từ khi ra đời, qui hoạch tuyến tính đã chiếm một vị trí hết sức quan trọng trong Toán học ứng dụng nói chung, trong ngành tối ưu hóa nói riêng.

§1. Một số ví dụ về bài toán qHTT trong thỰC TIỄN

1.1. Bài toán lập kế hoạch sản xuất

Vấn đề thực tiễn

Một xí nghiệp dùng hai loại vật liệu V1, V2 để sản xuất ba loại sản phẩm là S1, S2 và S3. Để làm được 1 đơn vị S1 cần 4 đơn vị vật liệu V1, 5 đơn vị vật liệu V2. Để làm được 1 đơn vị S2 cần 3 đơn vị V1, 2 đơn vị V2. Để làm được 1 đơn vị S3 cần 2 đơn vị V1, 3 đơn vị V2. Giá bán 1 đơn vị S1, S2 và S3 lần lượt là 50, 30 và 40 ngàn đồng.

Hỏi xí nghiệp nên sản xuất bao nhiêu đơn vị sản phẩm S1, S2 và S2 để tổng thu nhập là lớn nhất, biết rằng xí nghiệp chỉ có 1200 đơn vị vật liệu V1 và 1080 đơn vị vật liệu V2.

Thiết lập mô hình toán học

Gọi x1, x2, x3 lần lượt là số đơn vị sản phẩm S1, S2, S3 cần sản xuất. Số đơn vị vật liệu V1 cần có là 4x1 + 3x2 + 2x3. Do xí nghiệp chỉ có 1200 đơn vị vật liệu V1 nên x1, x2 và x3 phải thỏa mãn 4x1 + 3x2 + 2x3  1200.

Tương tự, số đơn vị vật liệu V2 cần có là 5x1 + 2x2 + 3x3 vì thế x1, x2 và x3 phải thoả mãn

5x1 + 2x2 + 3x3  1080.

Tất nhiên ta còn phải có x1  0, x2  0 và x3  0.

Tổng thu nhập của xí nghiệp (cần làm cực đại) là f = 50x1 + 30x2 +40x3 (ngàn đồng).

Khi đó vấn đề thực tiễn đặt ra được phát biểu thành bài toán sau: Tìm các biến số x1, x2 và x3 sao cho

f = 50x1 + 30x2 +40x3  max,

với các điều kiện

4x1 + 3x2 + 2x3  1200,

5x1 + 2x2 + 3x3  1080, (1.1)

x1  0, x2  0, x3  0.

1.2. Bài toán xác định khẩu phần thức ăn

Vấn đề thực tiễn

Một xí nghiệp chăn nuôi cần mua hai loại thức ăn tổng hợp T1, T2 cho gia súc với tỉ lệ chế biến : 1 kg T1 chứa 3 đơn vị dinh dưỡng D1 (chất béo), 1 đơn vị dinh dưỡng D2 (Hyđrat cacbon) và 1 đơn vị dinh dưỡng D3 (Protein); 1 kg T2 chứa 1 đơn vị D1, 1 đơn vị D2 và 2 đơn vị D3. Mỗi bữa ăn cho gia súc cần tối thiểu 60 đơn vị D1, 40 đơn vị D2 và 60 đơn vị D3. Hỏi xí nghiệp cần mua bao nhiêu kg T1, T2 cho mỗi bữa ăn, sao cho vừa đảm bảo tốt dinh dưỡng cho bữa ăn của gia súc, vừa để tổng số tiền chi mua thức ăn là nhỏ nhất. Cho biết 1 kg T1 giá 20 ngàn đồng, 1 kg T2 giá 15 ngàn đồng.




Các chất

Mức

Các loại thức ăn

tối thiểu

T1

T2

D1

D2

D3


60

40

60



3

1

1



1

1

2



Giá 1 kg thức ăn




20 ngàn

15 ngàn





Thiết lập mô hình toán học

Gọi x1, x2 lần lượt là số kg thức ăn T1, T2 cần mua cho mỗi bữa ăn. Số đơn vị chất D1 có trong mỗi bữa ăn là 3x1 + x2, vì thế x1 và x2 cần thỏa mãn

3x1 + x2  60,

Tương tự, để đáp ứng nhu cầu về chất D2 và D3 cho mỗi bữa ăn, x1 và x2 cần thỏa mãn

x1 + x2  40,

x1 + 2x2  60,

Tất nhiên, ta cũng đòi hỏi

x1  0 và x2  0.

Số tiền chi mua thức ăn (cần làm cực tiểu) bằng f = 20x1 + 15x2 (ngàn đồng).

Khi đó vấn đề thực tiễn đặt ra được phát biểu thành bài toán như sau: Tìm các biến số x1 và x2 sao cho

f = 20x1 + 15x2  min,

với các điều kiện



3x1 + x2  60,

x1 + x2  40, (1.2)

x1 + 2x2  60,

x1  0, x2  0.



1.3. Bài toán vận tải

Vấn đề thực tiễn : Cần vận chuyển xi măng từ 3 kho K1, K2, K3 tới 4 công trường xây dựng T1, T2, T3, T4. Cho biết lượng xi măng có ở mỗi kho, lượng xi măng cần ở mỗi công trường và giá cước vận chuyển (ngàn đồng) một tấn xi măng từ mỗi kho tới mỗi công trường như sau :

Kho xi măng

Công trường xây dựng

T1 : 130 tấn

T2 : 160 tấn

T3 : 120 tấn

T4 : 140 tấn

K1 : 170 tấn

20

18

22

25

K2 : 200 tấn

15

25

30

15

K3 : 180 tấn

45

30

40

35

Vấn đề là tìm kế hoạch vận chuyển xi măng từ các kho tới các công trường sao cho mọi kho phát hết lượng xi măng có, mọi công trường nhận đủ lượng xi măng cần và tổng chi phí vận chuyển là nhỏ nhất?

Vân đề nêu trên có thể mô hình hoá như sau: Đặt xij là lượng xi măng cần vận chuyển từ kho Ki (i = 1, 2, 3) tới công trường Tj (j = 1, 2, 3, 4).

Các biến số cần thoả mãn các điều kiện sau:



x11 + x12 + x13 + x14 = 170 (kho K1 giao hết lượng xi măng có),

x21 + x22 + x23 + x24 = 200 (kho K2 giao hết lượng xi măng có),

x31 + x32 + x33 + x34 = 180 (kho K3 giao hết lượng xi măng có),

x11 + x21 + x31 = 130 (công trường T1 nhận đủ số xi măng cần), (1.3) x12 + x22 + x32 = 160 (công trường T2 nhận đủ số xi măng cần),

x13 + x23 + x33 = 120 (công trường T3 nhận đủ số xi măng cần),

x14 + x24 + x34 = 140 (công trường T4 nhận đủ số xi măng cần),

xij  0, i = 1, 2, 3; j = 1, 2, 3, 4 (lượng hàng vận chuyển không âm),

Tổng chi phí vận chuyển (cần làm cực tiểu) bằng: f = 20x11 + 18x12 + 22x13 + 25x14 + 15x21 + 25x22 + 30x23 + 15x24 + 45x31 + 30x32 + 40x33 + 35x34.

Ta được bài toán : Tìm các biến số xij thỏa mãn các điều kiện (1.3) sao cho hàm f đạt cực tiểu (f  min).

§2. Các dạng bài toán qui hoạch tuyến tính


Qui hoạch tuyến tính (QHTT) là một ngành của Toán học ứng dụng nghiên cứu mô hình toán học của một lớp bài toán tối ưu (đánh giá giá trị lớn nhất hay nhỏ nhất) mà trong dó các đại lượng đều nhận giá trị thực và mối quan hệ giữa các đại lượng đều được biểu thị bởi hệ các phương trình hay bất phương trình tuyến tính.

2.1. Bài toán tổng quát (G)

Tìm các biến số x1, x2,..., xn sao cho:

f(x) =  min (hay max) (2.1)

thỏa mãn điều kiện



 bi, i = 1, ... , m1, (2.2)

 bi, i = m1 + 1, ... , m1 + m2, (2.3)

= bi, i = m1 + m2 + 1, ... , m, (2.4)

xj  0, j = 1,..., n1, xj  0, j = n1 + 1,..., n1 + n2  n, (2.5)

Trong bài toán trên, f gọi là hàm mục tiêu, mỗi hệ thức ở (2.2) - (2.5) gọi là một ràng buộc. Mỗi ràng buộc (2.2) - (2.4) gọi là một ràng buộc chính (dạng đẳng thức hay bất đẳng thức), mỗi ràng buộc xj  0 hay xj  0 gọi là một ràng buộc về dấu.

Điểm x = (x1, x2, ..., xn)  Rn thỏa mãn mọi ràng buộc gọi là một điểm chấp nhận được, hay một phương án. Tập hợp tất cả các phương án, ký hiệu là D, gọi là miền ràng buộc hay miền chấp nhận được. Một phương án thoả mãn (2.1) gọi là một phương án tối ưu (PATU) hay một lời giải của bài toán đã cho.

Bài toán có ít nhất một phương án tối ưu gọi là bài toán có lời giải. Bài toán không có phương án (miền ràng buộc rỗng D = ) hoặc có phương án nhưng không có phương án tối ưu, do hàm mục tiêu giảm vô hạn (bài toán tìm min) hoặc tăng vô hạn (bài toán tìm max), gọi là bài toán không có lời giải.

Chú ý

m1 là số ràng buộc , m2 là số ràng buộc , m là tổng số các ràng buộc chính, n là số biến số của bài toán, n1 là số ràng buộc xj  0, n2 là số ràng buộc xj  0 (có thể n1 = 0, n2 = 0). Nếu không có các ràng buộc  thì m1 = 0, không có ràng buộc  thì m2 = 0, không có ràng buộc đẳng thức thì m = m1 + m2.

Với bài toán bất kỳ, bao giờ ta cũng có thể viết các ràng buộc chính ở dạng sao cho mọi bi  0, i = 1, ... , m (nếu có bi < 0 ta nhân cả hai vế của ràng buộc i với -1, rồi đổi chiều dấu bất đẳng thức và sắp xếp lại thứ tự các ràng buộc chính nếu cần).

2.2. Dạng chính tắc và dạng chuẩn tắc của bài toán quy hoạch tuyến tính

Người ta thường xét bài toán QHTT có một trong ba dạng dưới đây.



  • Dạng chính tắc (C): f(x) =  min (hay max),

= bi, i = 1, 2, ... , m,

xj  0, j = 1, 2, ... , n,

(ràng buộc chính chỉ là các đẳng thức và mọi biến đều không âm).


  • Dạng chuẩn hay chuẩn tắc:

f(x) =  min (hay max),

 (  ) bi, i = 1, 2, ... , m,

xj  0, j = 1, 2, ... , n,

(ràng buộc chính chỉ gồm các bất đẳng thức “  ” đối với bài toán min hoặc “  ” đối với bài toán max, và mọi biến đều không âm).

Để viết bài toán gọn hơn, ta dùng các ký hiệu véctơ và ma trận sau:



(A là ma trận mxn gồm các hệ số ở vế trái ràng buộc chính, Aj là véctơ cột thứ j của ma trận A tương ứng với biến xj, b là véctơ các hệ số ở vế phải ràng buộc chính, c là véctơ cột các hệ số ở hàm mục tiêu, x là véctơ cột các ẩn số, O là véctơ cột không).

Với các ký hiệu trên, bài toán QHTT chính tắc và chuẩn tắc có dạng ma trận như sau:


Dạng chính tắc (C)

Dạng chuẩn tắc

f(x) =  min (max)

Ax = b

x  0

f(x) =  min (max)

Ax  b (Ax  b)

x  0

( là tích vô hướng của hai véctơ c và x).

  • Dạng chính tắc chuẩn (N): Đó là bài toán QHTT dạng chính tắc với b  0, A và A chứa một ma trận con đơn vị cấp m hoặc là ma trận con cấp m sơ cấp nhận được từ ma trận đơn vị cấp m bằng cách đổi chỗ hai dòng hoặc hai cột nào đó (m là số dòng của A và cũng là số ràng buộc chính).

Dạng chính tắc chuẩn (N)

f(x) =  min (max)

Ax = b  0

x  0

( A chứa một ma trận con cấp m sơ cấp)


2.3. Chuyển đổi dạng bài toán qui hoạch tuyến tính

Bằng cách thực hiện các phép biến đổi nêu dưới đây, ta có thể chuyển bài toán QHTT từ dạng này sang dạng khác. Vì vậy, ta chỉ cần chọn một dạng thuận tiện để nghiên cứu là đủ (thường là dạng chính tắc chuẩn) mà không làm mất tính tổng quát của các kết quả nghiên cứu.

a) Mỗi ràng buộc đẳng thức = bi có thể thay bằng 2 ràng buộc bất đẳng thức

 bi và  bi.

b) Mỗi ràng buộc bất đẳng thức



hoặc

có thể đưa về ràng buộc đẳng thức nhờ thêm vào một biến mới, gọi là biến phụ, xn+i  0:



hoặc

c) Một ràng buộc có thể viết lại thành  – bi hoặc ngược lại.

d) Nếu biến xj không bị ràng buộc về dấu thì ta có thể thay nó bởi hiệu của hai biến không âm bằng cách đặt với Còn nếu xj  0 thì bằng cách đặt biến mới yj = – xj ta sẽ có yj  0.

e) Bài toán tìm cực đại: g  max có thể đưa về bài toán tìm cực tiểu: f = – g  min với cùng các ràng buộc và ta có hệ thức

max{g(x) : x  D} = – min{f(x) : x  D}.

Ví dụ. Đưa bài toán qui hoạch tuyến tính sau về dạng chính tắc và dạng chuẩn tắc

f(x) = 2x1 – x2  min,

với điều kiện:

x1 – 2x2 + x3  2,

2x1 – 2x2 – x3  3,

x1 + x2 + x3 = 4,

x2  0, x3  0.



  • Dạng chính tắc: bằng cách thay x1 = x4 – x5 với x4, x5  0 và thêm 2 biến phụ x6, x7  0, ta đi đến bài toán:

f(x) = – x2 + 2x4 – 2x5  min,

với điều kiện:



– 2x2 + x3 + x4 – x5 + x6 = 2,

– 2x2 – x3 + 2x4 – 2x5 – x7 = 3,

x2 + x3 + x4 – x5 = 4,

xj  0, j = 2, 3, 4, 5, 6, 7.



  • Dạng chuẩn tắc: bằng cách thay x1 = x4 - x5 với x4, x5  0, đổi dấu hai vế bất đẳng thức đầu và thay bất đẳng thức cuối bằng hai bất đẳng thức , ta đi đến bài toán:

f(x) = – x2 + 2x4 – 2x5  min,

với điều kiện:



2x2 – x3 – x4 + x5  –2,

– 2x2 – x3 + 2x4 – 2x5  3,

x2 + x3 + x4 – x5  4,

– x2 – x3 – x4 + x5  -4,

xj  0, j = 2, 3, 4, 5.

Chú ý quan trọng

Mọi bài toán QHTT tổng quát (G) đều có thể đưa được về bài toán tương đương dạng chính tắc chuẩn (N).
Cụ thể ta thực hiện các bước sau đây:


  • Bước 1: Đưa bài toán (G) đã cho về bài toán dạng chính tắc (C) với hàm mục tiêu đạt min. Rõ ràng bài toán (G) có lời giải khi và chỉ khi bài toán (C) có lời giải. Hơn nữa, từ phương án tối ưu của (C), dễ dàng nhận được PATU của (G).

  • Bước 2: Nếu ma trận A chưa chứa một ma trận con cấp m sơ cấp thì thêm vào m biến giả với hệ số giả M ( 0 < M đủ lớn). (Đương nhiên nếu A đã chứa một ma trận con cấp m sơ cấp thì không cần phải làm bước này).

Lúc đó hai bài toán (C) và (N) tương đương theo nghĩa sau đây:



  • là PATU của (C) khi và chỉ khi là PATU của (N).

  • Bài toán (N) có PATU mà trong đó có ít nhất một biến thì bài toán (C ) không có phương án (miền ràng buộc D rỗng).

2.4. Phương pháp hình học giải bài toán qui hoạch tuyến tính hai biến

Khi bài toán QHTT chỉ có hai biến, ta có thể giải bằng hình học dễ dàng. Chú ý rằng trường hợp riêng này cũng cho phép ta tưởng tượng hình học về bài toán tổng quát.



  1. Cơ sở lý thuyết của phương pháp hình học

  • Miền ràng buộc D là miền phẳng lồi nếu nó chứa hơn một điểm. Nếu D bị chặn thì D là đa giác lồi.

  • Mỗi đường thẳng : ax + by = m chia mặt phẳng làm hai nửa có bờ là  xác định bởi các bất đẳng thức ax + by  m, ax + by  m.

  • Khi tịnh tiến  song song với chính nó theo phương của pháp vectơ =(a, b) ta được:

    • m tăng khi tịnh tiến  theo hướng của .

    • m giảm khi tịnh tiến  ngược hướng của .




  1. Nội dung phương pháp hình học giải bài toán QHTT hai biến

Xét bài toán qui hoạch tuyến tính với hai biến số

f(x) = ax + by  min (max); (x, y)  D (miền ràng buộc)

Khi m thay đổi, phương trình ax + by = m xác định trên mặt phẳng họ đường thẳng m song song với nhau mà ta sẽ gọi là các đường mức (với giá trị mức m thay đổi).

Theo ngôn ngữ hình học, bài toán trở thành: trong số các đường mức cắt D hãy tìm đường mức với giá trị mức m nhỏ nhất (lớn nhất).

Nếu dịch chuyển song song các đường mức theo hướng véctơ pháp tuyến = (a, b) thì giá trị mức sẽ tăng, còn nếu dịch chuyển theo hướng ngược lại thì giá trị mức sẽ giảm. Vì vậy, để giải bài toán đặt ra ta tiến hành các bước dưới đây.


  • Bước 1: Dựng miền ràng buộc D.

  • Bước 2: Bắt đầu từ một đường mức m nào đó cắt D, ta dịch chuyển song song nó ngược hướng = (a, b) đối với bài toán min hoặc theo hướng = (a, b) đối với bài toán max, cho đến khi việc dịch chuyển tiếp theo làm cho đường mức không cắt D nữa thì dừng. Điểm của D (có thể nhiều) nằm trên đường mức cuối cùng này sẽ là một lời giải cần tìm của bài toán, còn giá trị mức đó chính là giá trị nhỏ nhất (lớn nhất) của hàm mục tiêu f.

Qua phương pháp giải trình bày trên ta thấy

a) Nếu miền ràng buộc D của bài toán qui hoạch tuyến tính khác rỗng và giới nội thì bài toán chắc chắn sẽ có lời giải.

b) Nếu bài toán qui hoạch tuyến tính có lời giải thì có ít nhất một đỉnh của miền ràng buộc D là lời giải. Sở dĩ nói ít nhất là vì có trường hợp đường mức ở vị trí giới hạn trùng với một cạnh (hữu hạn hay vô hạn) của D, khi đó mỗi điểm trên cạnh này đều là một lời giải.

Vì thế, để giải bài toán qui hoạch tuyến tính ta chỉ cần xét các đỉnh của D (số đỉnh này là hữu hạn). Phương pháp đơn hình nêu ở chương sau sẽ sử dụng tính chất này.

Với mỗi bài toán qui hoạch tuyến tính chỉ xảy ra một trong ba trường hợp sau:

Bài toán không có phương án (miền ràng buộc D rỗng).

Bài toán có phương án, nhưng không có phương án tối ưu.

Bài toán có phương án tối ưu (lời giải).

§3. pHƯƠNG ÁN CỰC BIÊN VÀ Một số tính chất

3.1. Định lý tồn tại lời giải của bài toán QHTT

Nếu một bài toán qui hoạch tuyến tính tìm min của hàm mục tiêu có ít nhất một phương án và hàm mục tiêu bị chặn dưới trong miền ràng buộc thì bài toán chắc chắn có phương án tối ưu.

3.2. Phương án cực biên


Sau đây ta chỉ xét bài toán QHTT dạng chính tắc (C) với điều kiện số ràng buộc chính m không quá số biến n và ma trận hệ số A có hạng m.


Dạng chính tắc (C)

f(x) =  min (max)

Ax = b

x  0

(Ma trận A cấp mn và hạng m, mn)

Nhớ rằng mỗi bài toán dạng chính tắc chuẩn (N) cũng thỏa mãn điều kiện này. Đối với các bài toán dạng chính tắc như thế, các phương án đặc biệt mà được gọi là phương án cực biên đóng vai trò hết sức cơ bản. Về mặt hình học, miền ràng buộc D là một khúc lồi; một phương án x  D mà đồng thời là đỉnh của D gọi là một phương án cực biên (PACB), nghĩa là x không thể biểu diễn dưới dạng một tổ hợp lồi của bất cứ hai phương án bất kỳ nào khác của D. Bằng ngôn ngữ đại số, ta có định nghĩa PACB như dưới đây.



Định nghĩa phương án cực biên

  • Phương án x0 = () của bài toán qui hoạch tuyến tính dạng chính tắc gọi là phương án cực biên (PACB) nếu hệ các véctơ cột Aj của ma trận A ứng với các thành phần > 0 là hệ độc lập tuyến tính.

  • Mỗi biến (ẩn) dương trong PACB x0 được gọi là một biến cơ sở, vectơ Aj tương ứng gọi là các vectơ cơ sở. Hệ các vectơ cơ sở {Aj / > 0} gọi là cơ sở ứng với PACB x0 đang xét (đương nhiên hệ này độc lập tuyến tính). Các biến và vectơ cột còn lại gọi là các biến và vectơ phi cơ sở.

Nhận xét

  • Số ẩn cơ sở trong mỗi PACB của bài toán QHTT dạng chính tắc tối đa bằng m (m là số dòng của ma trận A và cũng là số ràng buộc chính).

  • Số phương án cực biên của mỗi bài toán QHTT dạng chính tắc là hữu hạn.


Định nghĩa PACB suy biến và không suy biến

Người ta phân ra hai loại PACB không suy biến và suy biến. Cụ thể như sau:



  • PACB gọi là không suy biến nếu nó có số biến cơ sở (tức là số thành phần dương) đúng bằng m.

  • Trái lại, PACB được gọi là suy biến nếu số biến cơ sở của nó nhỏ hơn m.

  • Bài toán QHTT được gọi là không suy biến nếu tất cả PACB của nó đều không suy biến (tức là đều có số thành phần dương bằng m). Nếu trái lại, bài toán được gọi là suy biến.

Nhận xét quan trọng

  • Nếu bài toán QHTT dạng chính tắc (C) có ít nhất một phương án thì nó cũng có PACB (miền ràng buộc D có đỉnh).

  • Nếu bài toán qui hoạch tuyến tính dạng chính tắc có PATU thì cũng có PACB tối ưu.

Các tính chất trên cho phép tìm PATU của bài toán QHTT dạng chính tắc (C) trong số các PACB của bài toán (số này là hữu hạn).

Ví dụ 1. Cho bài toán qui hoạch tuyến tính dạng chính tắc với các điều kiện sau:

x1 + x2 + x3 = 4,

x1 – x2 = 0, (3.1)

xj  0, j = 1, 2, 3.

Hãy cho biết các véctơ dưới đây

x1 = (2, 2, 0), x2 = (0, 0, 4), x3 = (1, 1, 2)

có phải là phương án cực biên của bài toán hay không?



Giải: Kiểm tra trực tiếp ta thấy x1, x2, x3 thỏa mãn điều kiện (3.1) nên chúng là các phương án của bài toán. Mặt khác, vì

nên ta thấy hệ {A1, A2} và hệ gồm một véctơ {A3  O} là các hệ độc lập tuyến tính. Do đó x1, x2 là các PACB của bài toán. Hơn nữa, x1 không suy biến, x2 suy biến. Còn hệ {A1, A2, A3} phụ thuộc tuyến tính (do A1 + A2 – 2A3 = O) nên x3 không phải là PACB của bài toán.



Ví dụ 2. Cho bài toán qui hoạch tuyến tính dạng chính tắc với các điều kiện sau:

(3.2)

Xét xem véctơ x = (1, 0, 1, 3) có phải là phương án cực biên của bài toán hay không?



Giải: Kiểm tra trực tiếp ta thấy véctơ x thỏa mãn (3.2). Vậy x là một phương án của bài toán. Mặt khác, hệ 3 véctơ cột

độc lập tuyến tính (vì định thức A1, A3, A4 = 5  0) nên x là một PACB, hơn nữa lx không suy biến.



Ví dụ 3. Tìm các phương án cực biên không suy biến của bài toán qui hoạch tuyến tính với các ràng buộc sau:

3x1 – 2x2 + 3x3 = 6,

–x1 + 2x2 – x3 = 4,

xj  0, j = 1, 2, 3.

Giải. Bài toán này có m = 2 ràng buộc chính và n = 3 biến. Một PACB không suy biến phải có đúng m = 2 thành phần dương, tức là có đúng n – m = 1 thành phần bằng 0. Vì thế, lần lượt cho x1, x2, x3 = 0 ta được:

+ Với x1 = 0, hệ phương trình trên cho ta x2 = 9/2; x3 = 5

+ Với x2 = 0, hệ phương trình trên vô nghiệm.

+ Với x3 = 0, hệ phương trình trên cho ta x1 = 5; x2 = 9/2.

Như vậy, ta nhận được hai phương án của bài toán: (0, , 5) và (5, , 0). Kiểm tra trực tiếp cho thấy hệ {A2 = (–2, 2)T, A3 = (3, –1)T} và {A1 = (3, –1)T, A2 = (–2, 2)T} là độc lập tuyến tính, nên cả hai phương án trên đều là các PACB không suy biến (số thành phần dương bằng m = 2).

Ví dụ 4. Tìm các phương án cực biên không suy biến của bài toán qui hoạch tuyến tính với các ràng buộc sau:

x1 + x2 + x3 + x4 = 10,

2x2 + x3 – x4 = 6,

xj  0, j = 1, 2, 3, 4.

Giải. Bài toán này có m = 2 ràng buộc chính và n = 4 biến. Một phương án cực biên không suy biến phải có đúng m = 2 thành phần dương, tức là có đúng n – m = 2 thành phần bằng 0. Vì thế, lần lượt cho mỗi cặp biến x1, x2, x3, x4 = 0 ta được:

+ Với x1 = x2 = 0, hệ phương trình trên cho ta x3 = 8; x4 = 2.

+ Với x1 = x3 = 0, hệ phương trình trên cho ta x2 = 16/3; x4 = 14/3.

+ Với x1 = x4 = 0, hệ phương trình trên vô nghiêm (không có nghiệm không âm).

+ Với x2 = x3 = 0, hệ phương trình trên vô nghiêm (không có nghiệm không âm).

+ Với x2 = x4 = 0, hệ phương trình trên cho ta x1 = 4; x3 = 6.

+ Với x3 = x4 = 0, hệ phương trình trên cho ta x1 = 7; x2 = 3.

Như vậy ta nhận được các phương án sau đây:

x1 = (0, 0, 8, 2); x2 = (0, , 0, ); x3 = (4, 0, 6, 0); x4 = (7, 3, 0, 0).

Kiểm tra trực tiếp cho thấy cả 4 phương án trên đều là các PACB không suy biến (số thành phần dương bằng m = 2).


BÀI TẬP

1. Một xí nghiệp đóng tàu đánh cá cần đóng hai loại tàu 100 mã lực và 50 mã lực. Trong xí nghiệp có ba loại thợ chính quyết định sản lượng kế hoạch. Thợ rèn có 2000 công, thợ sắt có 3000 công và thợ mộc có 1500 công. Định mức lao động cho mỗi loại tàu được cho trong bảng sau:

Định mức Loại tàu

lao động

Loại thợ



100 mã lực

50 mã lực

Thợ sắt (3000)

Thợ rèn (2000)

Thợ mộc (1500)


150

120


80

70

50

40



(công/sản phẩm)

Hỏi xí nghiệp nên đóng tàu mỗi loại bao nhiêu để đạt tổng số mã lực cao nhất?



  1. Một xí nghiệp có thể sử dụng tối đa 510 giờ máy cán, 360 giờ máy tiện và 150 giờ máy mài để chế tạo ba loại sản phẩm A, B và C. Để chế tạo một đơn vị sản phẩm A cần 9 giờ máy cán, 5 giờ máy tiện, 3 giờ máy mài; một đơn vị sản phẩm B cần 3 giờ máy cán, 4 giờ máy tiện; một đơn vị sản phẩm C cần 5 giờ máy cán, 3 giờ máy tiện, 2 giờ máy mài. Mỗi sản phẩm A trị giá 48 ngàn đồng, mỗi sản phẩm B trị giá 16 ngàn đồng và mỗi sản phẩm C trị giá 27 ngàn đồng.

Vấn đề đặt ra là xí nghiệp cần chế tạo bao nhiêu đơn vị sản phẩm mỗi loại để tổng số giá trị sản phẩm xí nghiệp thu được là lớn nhất, với điều kiện không dùng quá số giờ hiện có của mỗi loại máy?

  1. Một xí nghiệp điện cơ sản xuất quạt điện các loại. Cần cắt từ một loại tấm tôn các cánh quạt điện theo ba kiểu A, B, C. Có 6 mẫu cắt khác nhau theo bảng sau:

Kiểu cánh quạt

Mẫu cắt

1

2

3

4

5

6

A

B

C



2

0

0



1

1

0



1

0

1



0

2

0



0

1

2



0

0

3



Chỉ tiêu sản lượng sản phẩm của xí nghiệp phải hoàn thành ít nhất 4000 cánh quạt kiểu A, 5000 cánh quạt kiểu B và 3000 cánh quạt kiểu C.

Hỏi xí nghiệp có phương án cắt như thế nào để có phế liệu ít nhất ?



  1. Cần vận chuyển một loại hàng hoá từ ba xí nghiệp A1, A2, A3 đến các cửa hàng B1, B2, B3, B4. Lượng hàng có ở mỗi xí nghiệp, lượng hàng cần ở mỗi cửa hàng và chi phí vận chuyển 1 đơn vị hàng từ mỗi xí nghiệp đến mỗi cửa hàng được cho ở bảng sau:




Cửa hàng

Chi phí

Vận chuyển

Xí nghiệp



B1

B2

B3

B4

Khả năng

Hàng hoá


A1

A2

A3

3

1

1



4

2

5



0

5

8



1

6

2



40

30

30



Nhu cầu hàng hoá

20

25

30

15




Hãy lập kế hoạch vận chuyển sao cho tổng chi phí vận chuyển là bé nhất ?

  1. Một trại chăn nuôi gia súc cần mua ba loại thức ăn tổng hợp T1, T2, T3. Theo công thức chế biến thì :

  • trong 1 kg T1 có 3 đơn vị dinh dưỡng D1, 1 đơn vị dinh dưỡng D2,

  • trong 1 kg T2 có 4 đơn vị dinh dưỡng D1, 2 đơn vị dinh dưỡng D2,

  • trong 1 kg T3 có 2 đơn vị dinh dưỡng D1, 3 đơn vị dinh dưỡng D2.

Cho biết giá mua 1 kg T1 là 15 ngàn đồng, 1 kg T2 là 12 ngàn đồng, 1 kg T3 là 10 ngàn đồng và mỗi bữa ăn cho gia súc cần tối thiểu 160 đơn vị dinh dưỡng D1, 140 đơn vị dinh dưỡng D2. Vấn đề là tìm số lượng kg T1, T2, T3 cần mua để chi phí mua thức ăn cho một bữa ăn của gia súc là nhỏ nhất?

a) Lập bài toán qui hoạch tuyến tính cho vấn đề nêu trên.

b) Đưa bài toán qui hoạch tuyến tính thu được về dạng chính tắc

6. Đưa về dạng chính tắc (C) và dạng chính tắc chuẩn (N) các bài toán qui hoạch tuyến tính sau:

a) f(x) = 2x1 – x2  max, b) f(x) = 3x1 + x2  min,

điều kiện điều kiện

x1 – 2x2 + x3  2, x1  3,

2x1 – 2x2 – x3  3, x1 + x2  4,

x1 + x2 + x3 = 4, 2x1 – x2 = 5,

x1  0, x3  0, x2 tuỳ ý. x1  0, x2  0.



7. Viết các bài toán qui hoạch tuyến tính sau ở dạng chính tắc (C):

a) f(x) = 4x1 + 3x2 – 2x3  min, b) f(x) = 2x1 – 3x2 + x3  max,

điều kiện điều kiện

– x1 – x2 + 4x3 = 6, 4x1 + 2x2 – x3  15,

2x1 + x2 – 3x3  8, 5x1 + 2x2 – x3 = 10,

3x1 + 4x2 –2x3  3, –3x1 – 6x2 + 2x3  25,

x1  0, x2  0, x3 tuỳ ý. x1  0, x3  0, x2 tuỳ ý.



8. Tìm các phương án cực biên không suy biến của bài toán qui hoạch tuyến tính với điều kiện ràng buộc sau đây:

a) b) c)


x1 -– x2 – x3 = 1, x1 + x2 + x3 = 10, x1 + x2 + x3 = 4,

x1 + x2 + x3 = 3, 2x1 – x2 + 3x3 = 14, x1 – x2 = 0,

xj  0 (j = 1, 2, 3). xj  0 (j = 1, 2, 3). xj  0 (j = 1, 2, 3).

9. Dùng phương pháp hình học giải các qui hoạch tuyến tính 2 biến sau:

a) f = –x1 + x2  max, b) f = 5x1 + 4x2  max, c) f = 5x1 + 3x2  max,



x1 + x2  1, x1 + 2x2  8, 2x1 + x2  6,

3x1 + 2x2  6, x1 – 2x2  4, x1 – x2  0,

3x1 + x2  9, 3x1 + 2x2  12, 2x1 – x2  0,


x1  0, x2  0. x1  0, x2  0. x1  0, x2  0.







tải về 334.5 Kb.

Chia sẻ với bạn bè của bạn:




Cơ sở dữ liệu được bảo vệ bởi bản quyền ©tieuluan.info 2022
được sử dụng cho việc quản lý

    Quê hương